Door Berlages Amsterdam-Zuid

De totale wandeling door Berlages Plan Zuid duurt ongeveer zeven uur, maar het is heel goed mogelijk delen van de route te lopen. Wandelaars van buiten Amsterdam kunnen de tocht het best beginnen bij de Berlagebrug, op honderd meter afstand van NS-station Amstel. De tocht eindigt bij het Olympisch Stadion, maar wordt regelmatig doorkruist door trams en bussen die naar het centraal station of Amstel gaan. De route is ook per fiets te doen, in ongeveer drie uur. Een routebeschrijving met uitgebreide historische informatie over Berlages ontwerp is voor f 1,50 verkrijgbaar in de Amsterdamse boekhandel of bij de VVV.

HANS MARIJNISSEN

Maar waar vind je zo'n architectonische eenheid, een hele stadswijk als kunstzinnig ontwerp, waar zelfs details als huisnummers en raamkozijnen passen in het grote kader dat Berlage op zijn tekentafel had liggen, net zoals de brede boulevards, de gesloten woonblokken en de hofjes?

Wandelaars door dit Amsterdamse openluchtmuseum - tenminste een museum waarin gewoond wordt - kunnen eigenlijk bij elke straat in Zuid starten. Of de wandeling nu wordt opgepakt bij de Maasstraat, of bij de knik in de Herculesstraat, of bij de 'Eerste openluchtschool voor het gezonde kind' bij de Cliostraat: het proeven aan de Amsterdamse School kan direct beginnen.

Een wandeling door Berlages buurten, zoals die door de Stichting Berlage 1992 (dit jaar is het 75 jaar geleden dat de gemeenteraad de bouwplannen goedkeurde) is uitgezet, kan mooi op zondagochtend gemaakt worden, als de auto's in de forensensteden staan en er zelfs in de hoofdstad vogels te horen zijn. Maar misschien moet de wandelaar juist een werkdag uitzoeken, zo tegen vieren, zodat het stadsdeel laat zien waarvoor het bedoeld is. Tegen dat tijdstip wordt er tenminste gewoond. Kinderen komen thuis van school, oude vrouwen doen hun boodschappen, pa en ma komen uit het werk. De straatvegers gooien hun bezem in de laadbak en gaan op weg naar de garage van de reinigingsdienst.

Wie keurig de aanwijzigingen van de Berlage-stichting volgt, begint bij de Berlage-brug en dat is ook een gemakkelijk vertrekpunt, zo dicht bij het Amstelstation. Die overgang over de Amstel is ook het enige bouwwerk dat Berlage zelf heeft ontworpen. Hij was vooral de man van het ontwerpen van de buurten, trok de grote lijnen. De huizenblokken liet hij invullen door collega-architecten.

De brug is sober; misschien is somber een beter woord. Berlage vond dat bruggen weinig versieringen verdragen, dus weg met alle poespas. Alleen aan de noordkant staat een beeld van stadsbeeldhouwer Hildo Krop, voor het overige moeten de rood-zwarte lantaarnpalen voor de vrolijke noot zorgen. Op maar weinig wandelingen in Nederland maak je mee dat de route geblokkeerd wordt door een openstaande brug, hier aan de rand van het centrum van Amsterdam is dat wel het geval, maar wandelaars hoeven zich niet te vervelen. Berlages brug is namelijk een van de weinige met een beweegbare overspanning voor de tram. Als de brug opengaat, raken de bovenleidingen haast het asfalt.

De tocht gaat verder richting Vrijheidslaan, een van de brede boulevards, een oversteek is zestig meter. Aan de overkant de in deze buurt veel voorkomende 'schortjesarchitectuur', met de ronde erkers die de diagonaal verspringende balkons verbinden. Anders dan de buurten van voor 1900 is in Wallages plan niet huis voor huis ontworpen, maar zijn hele woonblokken op de tekentafel verschenen. Alleen met de uiteindelijke indeling mochten de ontwerpers zich niet bezighouden. Wat verder in de route, in de Uithoornstraat bijvoorbeeld, is afbraak van die eenheid goed te zien. De houten raampuien en -kozijnen, zijn vervangen door aluminium of plastic strips.

Tien minuten later, komt de route uit in de Uiterwaardenstraat, waar kunstenaars als Gerrit van der Veen en Jan Wolkers nog hebben gewoond en gewerkt in de atelierswoningen die in 1934 zijn ontworpen in de stijl van het Nieuwe Bouwen (de vorm moet in deze stroming uitdrukken wat de functie van een gebouw is). Aan de voorkant zijn zes woonlagen, de ateliers bevinden zich aan de noordkant omdat daar het licht het meest constant is.

Bij de P.L. Takstraat doen de gevels en daken bijna denken aan aanstormende golven, al is soms moeilijk uit te maken waar het dak ophoudt, en de gevel begint. Op sommige plaatsen worden de pannen namelijk als gevel-decoratie gebruikt. Tak was een van de voormannen van de SDAP, en richtte in 1901 de sociaal-democratische woningbouwvereniging De Dageraad op; de naam zien we ergens in de golven verdwijnen. Na al die rondingen van steen, is ook meteen duidelijk waarom de architecten hier 'baksteenromantici' worden genoemd. Hier zijn zelfs de huisnummers in stijl, en de ramen. Die 'ladderramen' zijn ingedeeld in kleine hokjes, op de plaats van een venster zitten hier zestien kleintjes. Ze zouden het binnenvallende licht temperen, heel mooi, maar ik denk aan mijn eigen glazenwasser die vijf gulden per raam rekent. Welke rekensom zou hij hier in Berlages Zuid maken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden