Doodslag kan al voldoende zijn voor levenslange straf

analyse | Verdachte die medewerking weigert, riskeert de zwaarste sanctie

Tijdens een van de bezoeken in het huis van bewaring vroeg de zus van Patrick S. hem of hij spijt had van zijn misdaden. De donderdag in Rotterdam wegens gekwalificeerde doodslag en poging tot moord tot levenslange gevangenisstraf veroordeelde S. antwoordde ontkennend. Letterlijk zei hij dat hij er niet wakker van lag.

Liever beklaagde hij zich in hetzelfde gesprek met zijn zus, door justitie afgetapt, over zijn positie achter de tralies. Hij verketterde zijn vertrouweling en partner in crime Tim S., die zijn vertrouwen had geschonden en die hem, onder meer via de meldlijn van Misdaad Anoniem, zou hebben verraden.

Maanden later, tijdens de inhoudelijke behandeling van zijn strafzaak, zweeg Patrick S. dagen achtereen. Op de vele tientallen vragen en verzoeken van de rechters om ten minste enige opening van zaken te geven over zijn motieven achter de misdrijven, gaf hij telkens een repeterend antwoord: "Ik beroep mij op mijn zwijgrecht."

De rechtbankvoorzitter kon en deed niet anders dan die mededeling respecteren. Een verdachte heeft het volste recht te zwijgen en Patrick S. koos om hem moverende redenen voor deze strategie. Maar de rechters betreurden deze houding enorm, zoveel was met hun aanhoudende, krachtige inspanningen om de verdachte tot praten te bewegen duidelijk.

Nabestaanden van de slachtoffers en een Pool die een aanslag van S. met een loden pijp ternauwernood overleefde, bleven op de publieke tribune vertwijfeld en verdrietig achter. Evenals de rechters moeten zij (voorlopig) gissen naar de motieven van S. om de 21-jarige Farida Zargar en de 43-jarige Nanda Kerklaan te beroven en te doden en een dronken Poolse man de hersens in te slaan.

Hoewel niet letterlijk weergegeven, is het bijzondere bij de levenslange veroordeling van S. dat zijn houding tijdens het proces een rol heeft gespeeld in dit vonnis. Zelfs een poging tot moord en twee maal (gekwalificeerde) doodslag hoeven niet, zoals nu het geval, tot de in Nederland zwaarste sanctie te leiden: levenslange verbanning uit de samenleving. Maar S. weigerde in het onderzoek naar hem alles, ook datgene dat puur in zijn persoonlijke belang kon zijn.

Hij werkte slechts 'selectief en beperkt' mee aan het onderzoek naar zijn geestesgesteldheid in het Pieter Baan Centrum. Lichamelijk, neurologisch en laboratoriumonderzoek weigerde hij. Machtiging verlenen om informatie over hem op te vragen bij andere instanties wilde hij niet. Bovendien liet zijn familie weten niet met de onderzoekers te willen praten.

Deels vanwege het zwijgen van S. en deels op grond van (afgetapte) gesprekken die hij met familieleden en medegedetineerden in de gevangenis voerde, raakte de rechtbank ervan overtuigd dat het voor de samenleving veiliger is als hij, hoewel relatief jong met zijn 35 jaar, niet meer vrijkomt. Uit het beperkte onderzoek van gedragsdeskundigen kwam S. immers al naar voren als iemand met een 'laag zelfbeeld' en een 'groot basiswantrouwen'. Een man die een 'gebrek aan affectieve empathie' kent en die 'chronisch en significant disfunctioneert op alle levensterreinen'.

Letterlijk stelde de rechtbank in haar vonnis: 'In het dossier bevinden zich verklaringen (...) waaruit kan worden afgeleid dat verdachte met enige trots spreekt over de misdrijven die hij heeft gepleegd.' En: 'Hij spreekt over de perfecte moord, hij weet hoe die uitgevoerd moet worden en hij zou dat zelf al jaren doen. Hij geeft ook adviezen over de wijze waarop sporen van een misdrijf kunnen worden uitgewist, zoals het strooien van ammonia, het vergruizen van botten en het wegmaken van de kleding van een slachtoffer.'

Is S. hierdoor kansloos in een eventueel door hem in stellen hoger beroep? In het geval hij zich blijft beroepen op zijn zwijgrecht lijkt dat, in combinatie met de ernstige feiten in het strafdossier en het zorgelijke beeld over zijn persoonlijkheid, het geval. Maar evenmin hoeft het verbazing te wekken wanneer blijkt dat S. bewust naar zo'n kansloos, blijvend bestaan in de cel toeleeft. Zei hij niet eerder tegen zijn zus: "Ik moet pijn voelen. Ik ben van steen."

Lucia de Berk en Willem van Eijk
Een van de bekendste Nederlanders die tot levenslang werd veroordeeld, is verpleegkundige Lucia de Berk. Toch zit zij al lang niet meer in de cel: zij bleek slachtoffer van een justitiële dwaling. Na een gevangenschap van zeven jaar werd de zaak tegen haar in 2008 heropend en kwam zij op last van de minister van justitie vrij. Op 14 april 2010 werd De Berk definitief vrijgesproken van moord en pogingen hiertoe in een Haags ziekenhuis.

Voor de in 1941 geboren Willem van Eijk geen rehabilitatie. Voor moord op drie prostituees werd hij in 2002 tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld. De vroegere hoofdredacteur Sytze van der Zee voerde voor zijn boek 'Anatomie van een seriemoordenaar' vijfentwintig gesprekken met Van Eijk. Met 'het beest van Harkstede', zoals de bijnaam van de moordenaar luidde, ging het al vroeg mis. In 1975, hij was toen 34 jaar, werd hij al veroordeeld tot achttien jaar gevangenisstraf en tbs voor de moord op twee vrouwen. Hij huwde in 1980 in gevangenschap en kwam tien jaar later vrij. Maar de relatie liep stuk en Van Eijk sloeg opnieuw aan het moorden. Van der Zee gaf de moordenaar in één ding gelijk: alle instanties, ook politie en justitie, faalden lange tijd in deze zaak.

Stichting strijdt voor humaner levenslang
In Nederland bestaat sinds vijf jaar stichting Forum Levenslang, waaraan meer dan honderd wetenschappers, juristen, medici en gedragsdeskundigen deelnemen. Samen houden zij een pleidooi voor een humanere tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf in Nederland. Het Forum, een initiatief van de Groningse juriste Wiene van Hattum, streeft ernaar dat een rechter, op verzoek van de levenslang gestrafte of op vordering van het Openbaar Ministerie, beoordeelt of de gestrafte na twintig jaar voorwaardelijk in vrijheid kan worden gesteld. Twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines zouden de gestrafte hiervoor moeten onderzoeken en beoordelen. De afgelopen jaren heeft zich in de Tweede Kamer (nog) geen meerderheid afgetekend die bereid is hiermee in te stemmen. Tot de deelnemers van Forum Levenslang behoren onder meer advocaat-generaal bij de Hoge Raad Geert Knigge, strafpleiter Willem Anker en bijzonder hoogleraar Openbaar Ministerie Paul Frielink. In het comité van aanbeveling heeft onder meer Hank Heijn-Engel zitting. Zij is weduwe van de in 1987 ontvoerde en vermoorde Ahold-topman Gerrit Jan Heijn. Naderhand verzoende zij zich met de moordenaar. "Het is beter te leven zonder wrok", zei zij over deze stap.

ILLUSTRATIE CENSUUR

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden