Dood van een ondernemer

Duitsland heeft geschokt gereageerd op de zelfmoord van miljardair Adolf Merckle. Zijn imperium was door de financiële crisis zwaar gehavend. Merckle is niet het eerste slachtoffer. Is er sprake van een trend?

Hij was bescheiden, hardwerkend, plichtsbewust, vroom en honkvast. Tegelijk was hij gierig, afgunstig, achterdochtig, machtsbelust en onberekenbaar. Hij verzamelde ondernemingen alsof het postzegels waren. Hij was ook de man die op de fiets naar zijn werk ging en in de trein tweede klas reisde – ’net zo snel als de eerste,’ placht hij te zeggen.

Hij woonde in een onopvallend huis in een kleurloze wijk in het Zwabische Blaubeuren, vlakbij Ulm. Niet ver van zijn huis is een van zijn vele firma’s gevestigd, zijn lievelingsfirma, het farmaceutische bedrijf Ratiopharm. Op een mistige maandag ondertekende hij thuis de verdragen die zijn met schulden beladen imperium moesten redden. De meeste van zijn ondernemingen kwamen in handen van investeerders, Ratiopharm ging in de verkoop. Tegen de avond maakte hij zijn gebruikelijke wandeling. De mensen in Blaubeuren kenden hem als een vriendelijke man en groetten hem als ze hem tegenkwamen. Tussen huis en fabriek maakt de spoorlijn een flauwe bocht. Aan het eind van die bocht, voor een machinist niet te overzien, legde hij zich op de rails. Op zijn bureau thuis lag een afscheidsbrief.

Niemand had ook maar in de verste verte vermoed dat de succesvolle ondernemer Adolf Merckle, 74 jaar, zich zo door de financiële perikelen van zijn concern uit het veld zou laten slaan. Hij had zich immers wel vaker uit penibele situaties gered. Had de financiële crisis inmiddels het stadium bereikt dat ze niet alleen ondernemingen maar ook ondernemers ondermijnde? Was de zelfmoord van Merckle een teken dat de financiële crisis topmanagers aan de grenzen bracht van wat ze psychisch konden verdragen?

Naarstig gingen de kranten op zoek naar aanwijzingen voor die veronderstelling. Men speurde naar berichten over andere managers die aan de crisis waren bezweken. De oogst was mager. Ja, er was die Fransman, René-Thierry Magon de La Villehuchet, die ruim anderhalf miljard euro had verspeeld in de carrousel van superbedrieger Bernard Madoff. De dag voor Kerstmis sneed hij in zijn New Yorkse kantoor zijn polsen door. In dezelfde maand december maakten in Londen topmanager Christen Schnor van het bankconcern HSBC en in Zürich directielid Alex Widmer van de Zwitserse bank Julius Bür een eind aan hun leven, beiden door zich op te hangen. Begin december had Kirk Stephenson van financieringsmaatschappij Olivant zich even buiten Londen voor de trein geworpen. Hij had bij een speculatie met aandelen UBS rond 250 miljoen euro verloren.

Merckle had zijn geld op aandelen Volkswagen gezet, toen die in oktober vorig jaar ineens naar hun tienvoudige waarde stegen. Het bleek een financiële zeepbel, die hem enkele honderden miljoenen verlies bezorgde. Hij had gehoopt met de speculatiewinst de schuldenlast van zijn imperium te kunnen inlossen. Gegokt en verloren.

Maar een verkeerde gok wil als motief voor Merckles zelfmoord niet overtuigen. Zijn vermogen van circa tien miljard euro, het op vier na grootste in Duitse privéhanden, kan een stootje hebben. Vooral omdat dat vermogen is verdeeld over circa 120 ondernemingen, waarin rond 100.000 werknemers een jaarlijkse omzet van tussen de 30 en 40 miljard euro produceren.

Als een financiële crisis al tot zelfmoord leidt, dan betreft dat vooral mensen die hun vermogen op één kaart hebben gezet. Daarvan lijkt met name in de Verenigde Staten sprake te zijn. De meeste zelfmoordgevallen die Amerikaanse kranten melden, betreffen huiseigenaren die hun hypotheek niet meer kunnen betalen. Dat zijn vaak dramatische gevallen, zoals die van een 57-jarige vrouw in Tennessee, die de deurwaarder van tevoren waarschuwde dat hij haar dood zou aantreffen – hetgeen gebeurde. Maar op een totaal van een half miljoen particuliere faillissementen, vormen de pakweg tien à twintig fatale incidenten nog geen epidemie.

Verontrustender zijn de berichten uit het hulpverleningscircuit. Organisaties als de Samaritans of New York en de Catholic Charities USA melden sinds een jaar significante stijgingen in het aantal verzoeken om psychische hulp. De meeste aanvragers hebben financiële problemen. Hoewel die organisaties ook zelfmoordgevallen melden, vinden ze het nog te vroeg om van een epidemie te spreken.

Misschien is de crisis nog niet diep genoeg? Misschien staat het ergste ons nog te wachten? Voortdurend lees je vergelijkingen met de ’Great Crash’ van 1929. In de weken na die catastrofe op Wall Street spraken de media van een heuse zelfmoordgolf onder bankiers en beursspeculanten. Sommige kranten overdreven weliswaar toen ze met een sinister gevoel voor humor schreven dat voor sommige ramen in het financiële centrum van New York de mensen in de rij stonden om zich in de diepte te storten. Maar dat de crisis slachtoffers eiste, leek onomstotelijk vast te staan.

Dat is inmiddels een ’broodje aap’ gebleken, een geschiedenis die vaak is verteld, maar nooit is gebeurd. Econoom John Kenneth Galbraith berekende dat van 1925 tot 1932 het aantal zelfmoorden in Amerika gestaag was gestegen maar in de maanden na Zwarte Dinsdag juist minder dan ervóór. Uiteindelijk hebben niet eens twintig beurshandelaren zelfmoord gepleegd en slechts twee van hen sprongen in Wall Street uit het raam.

Maar Merckle was geen doorsnee ondernemer . Merckles zelfbeeld, zo is te lezen in de vele portretten die na zijn dood zijn verschenen, was dat van een klassieke patriarch. Hij zag zich als de enige die in staat was leiding te geven zowel aan zijn bedrijvenimperium als aan zijn familiedynastie. Merckle bepaalde wie van zijn vier kinderen, preciezer: wie van zijn drie zonen, waar in het concern aan de slag mocht en hij ontsloeg ze als ze in zijn ogen niet voldeden. Zoon Philipp Daniel faalde als manager van Ratiopharm. Begin vorig jaar knikkerde pa hem eruit en nam de leiding weer zelf ter hand.

Conservatieve politici en economen zeggen vaak en graag dat het succes van de Duitse economie berust op de stabiliteit van de familiebedrijven. Maar de globalisering knaagt aan die stabiliteit, familiestructuren remmen de flexibiliteit die nodig is in het internationale economische verkeer.

Een zelfmoord als die van Merckle zal in Amerika niet zo snel gebeuren, schreef de Süddeutsche Zeitung. Voor Merckle was zijn falen meteen een totaal falen, dat niet meer goed te maken viel. Wie in Duitsland faalt, is voor eeuwig een verliezer, wie in Amerika faalt, heeft iets geleerd. Die redenering maakt één ding duidelijk: of een economische crisis tot een zelfmoordgolf leidt, hangt ook af van culturele factoren. Zo zijn in Rusland en Japan opvallende stijgingen in het aantal zelfmoorden na crises vastgesteld. Volgens Michael Witte, expert op het gebied van zelfmoordpreventie, komt dat doordat in Rusland het zelfmoordcijfer sowieso hoog is en in Japan zelfmoord tot het culturele patroon behoort.

In Duitsland is het een noch het ander het geval. De zelfmoord van Merckle is geen teken van een trend, geen begin van een epidemie, geen uiting van een suïcidale cultuur. De enige manier om zijn zelfmoord te doorgronden is door hem als een unieke, tragische daad te zien. Met andere woorden, het drama-Merckle is van de stof waaruit klassieke romans zijn gemaakt.

In de Süddeutsche Zeitung heeft schrijver Burkhard Spinnen zich aan zo’n benadering gewaagd. Merckle vertrouwde volgens hem als klassieke ondernemer op niets anders dan zijn eigen innerlijke kompas, afgestemd op de klassieke protestantse waarden van ijver, soberheid, vroomheid en goedertierendheid. Met die ’innerlijke gerichtheid’ is Merckle volgens Burkhard in conflict gekomen met het nieuwe type ondernemer dat in de geglobaliseerde economie gedijt. De moderne ondernemer baseert zijn handelingen op de omstandigheden; hij denkt flexibel, werkt in teams en is gevoelig voor de reactie van anderen.

In de ogen van iemand als Merckle zijn zulke ondernemers – en volgens ingewijden behoren ook zijn zonen tot dat type – karakterloze figuren zonder innerlijk gebod en zonder standvastige wil. En precies zulke ondernemers hebben hem zijn imperium afgenomen en onder elkaar verdeeld. Dat was een al te grote nederlaag voor Merckle.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden