Donorkind vindt halfbroer na jaren speurwerk: 'Ik zit op een blauw wolkje'

Donorkind Josine van Dongen met haar dochter.  Beeld Ton Toemen
Donorkind Josine van Dongen met haar dochter.Beeld Ton Toemen

'DNA-detective' Fiom beloofde te speuren naar verwantschap tussen donorkinderen. Maar het DNA van Josine van Dongen lag jarenlang naast dat van haar halfbroer, zonder dat iemand het doorhad.

Donorkind Josine van Dongen (41) eet al de hele week beschuit met blauwe muisjes. Sinds maandag heeft ze een halfbroer. Zat ze daar – ’s morgens vroeg, auto aan de kant van de weg – een potje te brullen. Het stond er echt, in het mailtje dat onaangekondigd binnenkwam. Afzender: Family Tree, een Amerikaanse commerciële DNA-databank. Boodschap: er was een match.

Ze surfde gelijk naar de Facebookgroep waar kinderen van anonieme zaaddonoren zich verenigen. Zat haar match, een man, daarbij? Helaas. Elders dan? Ze vond zijn account niet op Facebook, maar bleek zijn zus te kennen, die haar een foto stuurde. Dezelfde blauwe ogen. Hetzelfde kuiltje in de kin.

Als Van Dongen over haar halfbroer vertelt in haar huis in Leende, vlakbij Eindhoven, schiet ze even vol. “Het gaf me altijd een gevoel van onmacht dat er broers en zussen van me rondlopen maar ik ze niet ken. Ik dacht bij voorbijgangers: lijk ik op hem, lijk ik op haar? Dat zorgde voor frustratie en verdriet. Op deze uitkomst had ik niet meer durven hopen.”

Te meer omdat het DNA van Van Dongen al zeven jaar bij het Fiom ligt, de overheidsorganisatie die mensen helpt met afstammingsvragen. Dat van haar halfbroer ligt er drie jaar. “Het Fiom heeft de match tussen ons gemist. Dat is, naar ik begrijp van andere donorkinderen, niet de eerste keer”, zegt ze.

Halve verwantschappen

Fiom heeft jarenlang beloften gedaan die zij niet kon waarmaken. Zij zegde donorkinderen toe te speuren naar een DNA-match met hun donorvader en daarnaast te zoeken naar ‘donorbroers en -zussen’. Dat laatste kon zij technisch niet altijd waarmaken, zegt Fiom-directeur Ellen Giepmans.

Nederlanders die zijn verwekt met zaad van een anonieme donor, dat zijn er ongeveer 40.000, kunnen sinds zeven jaar een buisje met wangslijm opsturen naar een speciale databank van Fiom. Daar ligt inmiddels het DNA van zo’n 750 donorkinderen en 300 zaaddonoren. Het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis zoekt in opdracht van het Fiom naar matches.

Dat gaat niet altijd goed als het gaat om halve verwantschappen, is nu aan het licht gekomen. Bij zo’n zestig donorkinderen heeft het Fiom hun onderlinge verwantschap gemist, aldus de Donor Detectives, een stichting die donorkinderen in hun zoektocht adviseert. “Dat duidt op een structureel probleem”, zegt Emi Stikkelman van Donor Detectives.

“Bij Fiom lijkt het een soort roulette of je familie vindt”, vindt zij. Onder andere om deze reden zoeken steeds meer donorkinderen hun heil bij commerciële DNA-databanken. Wereldwijd zijn daar enkele van. Zij gebruiken andere methodes dan het Fiom om verwantschappen aan te tonen (zie kader).

null Beeld Ton Toemen
Beeld Ton Toemen

“Het maakt me boos, want mijn lange zoektocht had korter kunnen zijn,” zegt Van Dongen. Ze was 26 toen haar moeder vertelde dat haar vader, die op dat moment spoorloos was, niet haar echte vader was. Dat ze geboren was met behulp van het zaad van een anonieme donor. “Mijn moeder schaamde zich enorm. Mijn vader was onvruchtbaar. Mijn tante heeft haar onder druk gezet, omdat ik er veel last van had dat mijn vader me zo alleen liet.”

Van Dongen was verdrietig maar ook opgelucht; ze had als kind door dat er iets niet klopte. “DNA liegt niet, je voelt het gewoon. Ik heb net als mijn vader blauwe ogen, maar daar is ook alles mee gezegd. Ik voelde altijd een grote afstand tot mijn ouders. Dit nieuws verklaarde waarom. Ik vond het moeilijk om te verwerken dat mij cruciale informatie was ontnomen om mijn identiteit op te bouwen.”

Jarenlang zocht ze naar haar donor en ‘halfjes’, zoals ze halfbroers en – zussen noemt. “Als ik naar mezelf kijk, herken ik niets van mezelf in niemand. Ik heb nog nooit ervaren dat ik in iemands ogen keek en direct zijn of haar ziel zag. Dat ik interesses herkende. Dat gaf me als kind al een gevoel van leegte en eenzaamheid.”

Ze vestigde al haar hoop op Fiom, die haar beloofde te speuren naar verwantschap tussen donorkinderen onderling. Directeur Ellen Giepmans: “We hebben verwachtingen gecreëerd die we niet waar konden maken. Daarom hebben we onlangs onze teksten op de website aangepast.” Het ging overigens ook vaak goed: Fiom vond 93 matches tussen donorkinderen wél.

Fiom ontvangt sinds 2013 tweederde minder overheidssubsidie, zij krijgt nu jaarlijks 2 miljoen in plaats van 5 miljoen. Of het missen van matches ook hiermee te maken heeft, is niet duidelijk. Om donorkinderen onderling met elkaar in verband te brengen, is wel extra onderzoek en dus geld nodig.

Fiom zoekt naar manieren om in de toekomst donorkinderen beter met elkaar te matchen, en bekijkt of het gebruik van internationale databanken daarin een rol kan spelen. Zij vraagt daarvoor extra geld aan minister Edith Schippers van Volksgezondheid. Ook is zij in gesprek met de Donor Detectives, om te kijken of de twee partijen van elkaar kunnen leren.

Van Dongen adviseert andere donorkinderen om hun DNA voorlopig nog naar commerciële databanken op te sturen, zoals Family Tree DNA, in plaats van het Fiom. “Dat is sneller en goedkoper, bij het Fiom betaal je 250 euro, je DNA opsturen naar een commerciële databank kost zo’n 80 dollar, en je krijgt binnen een paar maanden antwoord.”

null Beeld Ton Toemen
Beeld Ton Toemen

Maandag, toen ze het mailtje van de Amerikaanse databank las, viel iets van de eenzaamheid die ze voorheen weleens voelde van haar af. “Ik vind het tijd worden dat de mensen zien hoeveel pijn en verdriet donorkinderen hebben omdat zij dingen willen die meestal niet kunnen. Zonder goed over de consequenties na te denken hebben artsen in Nederland een mensenfabriekje bedacht.”

Die avond, toen Van Dongen terugkwam van haar werk bij een woningvereniging, liet ze het nieuws bezinken. Ze besloot nog geen contact te zoeken met haar halfbroer. “Ik laat het bij hem. Hij heeft een ander traject dan ik achter de rug. We moeten allebei eerst eens wennen aan het idee dat de ander bestaat.”

Wat de toekomst brengen mag, maandag gaat voor Van Dongen de geschiedenis in als de dag dat haar halfbroer werd ‘geboren’. “Ik denk dat ik een leuke zus zal zijn, maar ik weet niet hoe het gaat uitpakken. Dat ik zijn foto heb gezien, is al meer dan ik ooit voor mogelijk hield. Ik zit sindsdien op een lichtblauw wolkje.”

Wat is een DNA-match?

Verwantschap tussen mensen kan worden aangetoond door hun genetisch materiaal te vergelijken. Daartoe wordt een DNA-profiel gemaakt. In dat profiel is de verdeling te zien van heel kleine stukjes DNA, die geen genen zijn en dus eigenlijk nietszeggend, maar die wel veel in het DNA voorkomen. Verwanten hebben eenzelfde verdeling van die stukjes op hun chromosomen. De mens heeft, normaal gesproken, in iedere lichaamscel 46 chromosomen in 23 paren. Een van die paren zijn de geslachtschromosomen.

Het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis (CWZ) dat voor het Fiom DNA vergelijkt, gebruikt drie verschillende tests, waarvan twee voor de geslachtschromosomen. Het zijn gebruikelijke tests voor verwantschapsonderzoek. Ze leveren geen zekerheid op, maar een statistische overeenkomst tussen de DNA-profielen van twee mensen. Om zekerheid te krijgen over hun directe verwantschap, kan het nodig zijn om ook het DNA van moeder en/of vader te testen.

Omdat de uitslag van de test geen zekerheid is, maar een waarschijnlijkheid, kunnen halfbroers of -zusters worden gemist. Dat die vervolgens wel opduiken in de databank van een commercieel onderzoeksbureau komt doordat die bureau's meer genetische gegevens opslaan dan de DNA-profielen die Fiom en CWZ bewaren. Fiom en CWZ zoeken alleen directe verwantschappen, de commerciële bureau's helpen ook bij stamboomonderzoek waarin verre verwanten worden gezocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden