Don Quichot onder de windturbines

Flamencogitarist Eric Vaarzon Morel geeft zijn visie op Don Quichot. Een verhaal vol dubbele bodems, geschreven onder de neus van Spaanse mystici als Johannes van het Kruis en Teresia van Avila.

De gotische Jezus, zo is Don Quichot wel genoemd. Een hemelbestormer die steeds aan het eind van elk hoofdstuk sterft door steniging of een andere vorm van marteling. Flamencogitarist Eric Vaarzon Morel laat de tragikomische held uit La Mancha van zijn berg in de Spaanse stad Toledo afdalen naar de laagvlakte aan de Noordzee.

In zijn theaterconcert 'De nieuwe wereld van Don Quichot' vertelt Vaarzon Morel opnieuw het vier eeuwen oude verhaal van de idealist die de wereld wil verbeteren, en die de realiteit niet meer ziet. Een verhaal waarin niets is wat het lijkt. Dulcinea, de geliefde die de dolende ridder voor zich wil winnen, is een niet te kussen illusie. Zelfs is het maar de vraag of Miguel de Cervantes (1547-1616) wel echt de auteur is van dit boek dat bekendstaat als de eerste moderne roman. Vier eeuwen geleden geschreven, en nog altijd in staat om de lezer aan het wankelen te brengen. "Bij ieder woord moet je toch even nadenken. Het verhaal bevat zoveel dubbele bodems."

Met een ervan begint Vaarzon Morel zijn theaterconcert. De scène, beschreven door de Spaanse auteur Jorge Luis Borges, speelt zich af op de markt. Daar vindt een schrijver een Arabisch handschrift. Als hij dat vertaalt, blijkt het een verhaal te zijn over een Spaanse ridder die zijn greep op de werkelijkheid kwijt is, die windmolens aanziet voor reuzen, de dorpshoeren voor prinsessen, die verliefd is op een vrouw die niet bestaat en die de wereld wil verbeteren. Oftewel, Miguel de Cervantes, Spaanse schrijver die in de zestiende eeuw in Toledo leefde, is als auteur van Don Quichot misschien wel net zo goed in het leven geroepen als zijn held. Of hij heeft wel bestaan, maar heeft het verhaal gejat uit een Arabisch boek. Wat natuurlijk niet waar is. Of misschien toch wel.

Die dubbele bodems geven het eeuwenoude verhaal een actuele betekenis. Het in 1605 verschenen boek geldt als het begin van het realisme in de literatuur. Waarmee de eerste dubbele bodem al te zien is. Een roman in de stijl van het realisme, over een man die het contact met de realiteit kwijt is. En, des te erger, ridder Don Quichot is de greep op de echte wereld verloren doordat hij te veel ridderromans gelezen heeft. Vele schrijvers hebben zich laten inspireren door Miguel de Cervantes' creatie. Ook zijn er theologen gevoelig geworden voor de charmes van deze vertelling over roeping, passie en idealisme, waarin de naam van God niet voorkomt, hoewel de schrijver tijdgenoot en plaatsgenoot was van mystici als Johannes van het Kruis en Teresia van Avila.

Dit keer wordt de dolende ridder belicht vanuit de muziek, de flamenco. De windmolens, symbool van zijn wanen, maken het makkelijk om de Spaanse Don Quichot en zijn knecht Sancho Panza naar Nederland te laten komen. Vaarzon Morel: "De windmolens van nu passen wel in het verhaal over het verbeteren van de wereld, het najagen van illusies. In Spanje zie je ook windmolenparken, met molens die nog veel groter zijn dan die dingen die je hier ziet, ook hier vlak achter mijn huis bijvoorbeeld. Je mag het eigenlijk niet zeggen natuurlijk, maar het rendement ervan is niet zo vreselijk groot. Zoveel energie leveren ze ook weer niet op."

Op tafel in zijn woonkamer liggen twee beduimelde boeken, allebei geschreven in de eeuw dat Cervantes het verhaal van Don Quichot schreef. De kaften zijn gescheurd, de pagina's staan vol potloodstrepen. Vaarzon Morel slaat een ervan open: Johannes van het Kruis, de Spaanse mysticus, die in Toledo leefde. Zijn 'De donkere nacht' is een van duisterste gedichten uit de christelijke mystiek. Vaarzon Morel houdt van die donkere teksten. Hij gebruikte ze voor zijn vorige project over de kunstschilder El Greco.

Vaarzon Morel: "Johannes van het Kruis zat opgesloten in een kerker. Daar, in het donker, ontdekte hij dat hij de geliefde was van God. In de flamenco heb je een Carcelero, een kerkergezang. Dat heb ik gebruikt bij mijn opera over El Greco."

Hij pakt het andere boek, over de Spaanse mystica Teresia van Avila. "Zij was de leermeesteres van Johannes van het Kruis. Haar teksten zijn wat lichter dan die van hem. Ik vind zijn teksten mooier."

"Dat zware, duistere van die tekst herken ik van de tijd dat ik in Spanje studeerde. In de flamencocafés was tegen middernacht het publiek alweer weg. Na twaalven zaten we dan bij elkaar. Dan pas kwamen de zware teksten, en speelden we flamenco met donkere tonen. Die worden geassocieerd met de islam, het geeft een bepaald, donker gevoel. Ik weet niet hoe ik het moet zeggen."

Hij staat op en loopt naar de hoek van de kamer, en pakt een van zijn gitaren. "Deze is zo gebouwd dat hij meer bas heeft. Voor de donkere tonen van flamenco stem je een gitaar anders: de E wordt een D, de G een Fis. Luister maar. Je krijgt een dromerige sfeer."

Vaarzon draait de twee snaren weer terug naar de klassieke EADGBE stemming. "Dat klinkt dan nu bijna als folklore, als vrolijke volksliedjes. Die wisseling van stemmingen, die afwisseling van duistere en lichte kanten, die hoort heel erg bij flamenco. Net als tempowisselingen."

Na het zwaardere, meer duistere project over El Greco lijkt de productie over Don Quichot vooral licht. Vaarzon Morel werkt hierbij samen met rapper Brownie Dutch, assistent van Ali B.

"Het grappige is dat zo'n rapper meteen het verhaal oppikt en dan zijn eigen teksten gaat maken. Brownie Dutch is de ultieme Sancho Panza, het hulpje van Don Quichot."

In het theaterconcert over Don Quichot klinkt geen enkele originele tekst van Miguel de Cervantes, de auteur van Don Quichot. Vaarzon Morel: "Daarvoor is de stijl toch wat te langdradig."

Het verhaal van Don Quichot vertelt het verhaal over een mislukt leven. "Hij wordt in elk hoofdstuk gemarteld en hij gaat maar door. Cervantes was zelf ook een mislukte held. Hij was een belabberde ambtenaar, hij heeft toen gevochten in Afrika, heeft gevangen gezeten in een kerker, is zelfs galeislaaf geweest, is gewond geraakt aan zijn hand. In zijn boek beschrijft hij die totale mislukking. Het is niet moeilijk om dat naar deze tijd te vertalen."

Met zijn Don Quichot-project blijft het zestiende eeuwse Toledo het vertrekpunt van de Nederlandse flamencogitarist. "Misschien hebben El Greco en Cervantes elkaar daar ontmoet. Toledo ligt op een berg. Onder die berg waren gangen en geheime kamers. El Greco had er zijn atelier. Johannes van het Kruis heeft er in zo'n donkere kerker gevangen gezeten. Het komt allemaal bij elkaar."

De nieuwe wereld van Don Quichot, theaterconcert door Eric Vaarzon Morel, met flamencozang van Carlos Denia, met rap van Brownie Dutch, de basklarinet van Maarten Ornstein en flamencodanseres Raquela Ortega. Vanaf 5 maart, speellijst www.vaarzonmorel.com

Eric Vaarzon Morel
De Nederlandse flamencogitarist Eric Vaarzon Morel groeide in Amsterdam op als zoon van een kunstschilder. Hij studeerde deels in Spanje. Voor zijn flamenco-opera uit 2010 over de Spaanse schilder El Greco gebruikte hij teksten van de Spaanse mystici Johannes van het Kruis en Teresia van Avila. Begin maart verschijnt de nieuwe dubbel CD 'El Greco de Toledo'. De auteur van Don Quichot, Miguel de Cervantes, was een tijdgenoot van deze mystici en groeide op in de regio Toledo.

Don Quichot
De vertelling over Don Quichot, de dolende ridder uit La Mancha, geldt als de eerste moderne roman. Auteur Miguel de Cervantes (1547-1616) schreef deel 1 in 1605 en het tweede deel in 1615. Cervantes schreef ook toneelstukken en meer romans, maar is vooral bekend geworden door Don Quichot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden