Don Giovanni of het einde van de opera

In deze nieuwe wekelijkse serie schrijft Hans Driessen, vertaler van onder meer Nietzsche, Schopenhauer en Wittgenstein, over 'oude meesters'. Hun levens en gedachten, hun lotgevallen en overpeinzingen zijn niet alleen van historische waarde. Ook postuum leveren ze nog wijsgerig commentaar op actuele gebeurtenissen.

'Onsterfelijke Mozart! U aan wie ik alles verschuldigd ben, aan wie ik verschuldigd ben dat ik mijn verstand verloren heb, dat mijn ziel verbijsterd werd, dat ik tot in het diepst van mijn wezen ontzet raakte, (...) U aan wie ik te danken heb dat ik niet gestorven ben zonder bemind te hebben, al was mijn liefde dan ook ongelukkig. Geen wonder dus dat ik meer ijver (...) voor Uw onsterfelijkheid dan voor mijn eigen bestaan. Ja, als U werd weggenomen, als Uw naam werd uitgewist, dan zou de enige pijler worden weggeslagen die tot op heden heeft verhinderd dat alles voor mij instortte tot een grenzeloze chaos, een angstaanjagend niets.'

Wie afgelopen maand het geluk had in het Amsterdamse Muziektheater een uitvoering van Don Giovanni te mogen bijwonen, zal niet gauw tot een dergelijke geëxalteerde ontboezeming zijn verleid. Hij zal vooral genoten hebben van muziek en zang, van spel en decors. Hij zal de simpele plot van het libretto voor lief hebben genomen: erotomane losbol krijgt zijn 'verdiende' loon. Desondanks zal hij zich eerder vereenzelvigd hebben met Don Giovanni dan met de wat al te brave bijfiguren. Misschien zal hij zich verbaasd hebben over het feit dat Mozart en zijn librettist Lorenzo da Ponte het nodig vonden na Don Giovanni's afdaling in de hel nog een, overigens fenomenaal sextet in te lassen waarin de tegenspelers van de held nog eens omstandig uiteenzetten welke morele les ze uit het zojuist gebeurde hebben getrokken. En misschien zal hij zijn wenkbrauwen hebben gefronst bij de gedachte dat Mozart een even grote losbol schijnt te zijn geweest als zijn held Don Giovanni, en dat hij zichzelf hier als het ware een spiegel voorhoudt. Kortom hij zal voldaan en geamuseerd naar huis zijn gegaan. Maar een existentiële ervaring?

Nee, daar moet je op zijn minst een romanticus voor zijn, liefst van de existentialistische soort. Zo'n romanticus was S ren Kierkegaard. Voor hem was het beleven van Don Giovanni niet minder dan een existentiële ervaring. De hierboven geciteerde bekentenis van grenzeloze bewondering en diepe zielsverwantschap staat aan het begin van Kierkegaards befaamde essay over Don Giovanni, dat deel uitmaakt van het grote werk met de meest curieuze titel uit de hele filosofische literatuur: Of/Of. Wie iets wezenlijks wil zeggen over deze opera of over dé opera, kan niet om dit essay heen.

Voor Kierkegaard is het duidelijk: Don Giovanni is Mozarts meesterwerk, en het is alleen deze opera waarop zijn onsterfelijkheid steunt. En waarom is de opera Mozarts absolute meesterwerk, sterker nog, de opera aller opera's, de enige absolute opera? Omdat de idee achter dit kunstwerk ,,absoluut muzikaal is, zodanig dat de muziek er niet bij wijze van begeleiding bijkomt, maar door de idee te openbaren haar eigen diepste wezen openbaart''. Met andere woorden, in Don Giovanni komt de muziek tot het volle bewustzijn van zichzelf. Met dit Gesamtkunstwerk avant la lettre heeft de muziek haar hoogtepunt en eindpunt bereikt; het is als het ware het uitroepteken dat de muziekgeschiedenis afsluit.

Geen enkele componist na Mozart zal de geniale meester dus kunnen overtreffen; hooguit kan hij hem evenaren - maar dan zal er voor hem niets anders opzitten dan Don Giovanni nogmaals te componeren. Arme Richard Wagner, hij die nooit genoegen zou hebben genomen met een tweede plaats, had zich de moeite van het componeren kunnen besparen.

En voor ons, het publiek, zit er niets anders op dan te wachten op een nieuwe uitvoering van Don Giovanni, tenzij we genoegen willen nemen met tweede- (of nog lagere) rangs muziekbelevenissen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden