Dominorevolutie 1989 ...en toen viel de Muur

Na de opening van de grens tussen Oost- en West-Berlijn op 9 november 1989 klimmen er duizenden mensen op de vier meter hoge Muur. Beeld EPA

Als iemand begin 1989 had voorspeld dat in de herfst de Berlijnse Muur zou vallen en het IJzeren Gordijn zou worden opgeheven, dan was deze persoon waarschijnlijk voor gek verklaard. Toch was het zo. Op 9 november 1989, dit weekend 25 jaar geleden, viel de Muur, het symbool van de deling van Duitsland en de tweedeling van Europa in het communistische Oosten en het kapitalistische Westen. Hij had er 28 jaar, 12 weken en vier dagen gestaan.

"Mr. Gorbatsjov, haal deze Muur omver!" Zo luidde de oproep die de toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan deed aan Sovjetpresident Michail Gorbatsjov tijdens een toespraak voor de Muur bij de Berlijnse Brandenburger Tor in West-Berlijn op 12 juli 1987.

Weinigen vermoedden toen dat het ruim twee jaar later al zover zou zijn. Het communistische regime van de Deutsche Democratische Republik DDR zat in 1987 nog stevig in het zadel. De havik Erich Honecker was de onbetwiste leider van de Socialistische Eenheidspartij Duitsland (SED), die met behulp van de gevreesde staatsveiligheidsdienst Stasi de DDR-bevolking onder de duim hield. In een aantal andere Oostbloklanden was de repressie iets minder scherp, maar ook hier zaten de burgers feitelijk opgesloten binnen hun grenzen.

De toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan riep Sovjet-president Michail Gorbatsjov in 1987 al op de Muur neer te halen. Rechts van hem de West-Duitse bondskanselier Helmut Kohl. Beeld EPA

In de DDR was het communistische regime op 13 augustus 1961 in Berlijn begonnen met de bouw van de Muur, om de steeds massaler vluchtende DDR-burgers te beletten naar het Westen te vertrekken.

Kort nadat Oost-Berlijn werd afgesloten van het Westen, werd de Muur al opgehoogd. Hier op 9 september 1961 bij de Bernauer Strasse. Beeld AP

De Berlijnse Muur maakte onderdeel uit van het hele gesloten grenssysteem van het Oostblok, het IJzeren Gordijn. Deze grens verdeelde Europa in twee delen; het communistische militaire bondgenootschap van het Warschaupact, bedoeld als tegenhanger van de Navo en haar West-Europese bondgenoten.

De grens was versterkt met hoge hekken, prikkeldraad, mijnenvelden en wachttorens. Mensen die probeerden te vluchten stapten soms op mijnen of werden beschoten, wat alleen al in de DDR aan zeker 181 mensen het leven heeft gekost. Zij die betrapt werden, konden rekenen op twee tot vijf jaar gevangenisstraf.

Het IJzeren Gordijn -de zwarte lijn- liep van noord naar zuid door Europa, met rechts het communistische Warschaupact en links het kapitalistische westen van Europa. Beeld Wikipedia

Vluchten
Toch lukte het sommigen, zoals Joachim Rudolph (75) op 29 september 1961. "Bukkend in het gras lieten we onze ogen wennen aan het donker. Ik liep tien meter vooruit. Mijn vriend sloot aan. In een grote boog om de wachttoren, nog 250 meter naar het riviertje. Het kostte ons vier uur. Voorzichtig zakten we het water in, dan een oorverdovend geluid. Een explosie of kogels vanuit de wachttoren? We schoten door het water en renden naar de eikenbomen even verderop. De stilte kwam terug. Om half vijf 's nachts zagen we de eerste huizen. West-Berlijn, we waren er. Mijn eigen vlucht was gelukt."

Rudolph werkte een jaar later mee aan het graven van een 135 meter lange tunnel naar Oost-Berlijn, onder de Muur door, om andere vluchtelingen op te halen.

Joachim Rudolph (75) Beeld TR Beeld
Joachim Rudolph tijdens het graven van een tunnel onder de Muur in 1962. Beeld TR beeld

Rudolph: "De kelder in Oost-Berlijn was donker toen ik uit de schacht kroop. Voorzichtig opende ik de kelderdeur. Ik hoorde stemmen van bewoners die boven woonden en nergens van wisten, maar ik moest de gang op. Waren we met graven wel echt bij huisnummer 7 uitgekomen? In een overall liep ik naar de voordeur en stapte naar buiten. Links een grenswacht, mijn hand klemde ik om het pistool in mijn broekzak. Snel keek ik, nummer 7. We zaten goed. Het rode laken kon binnenblijven, het witte laken werd snel aan het balkon van de kamer gehangen. Onze koeriers in Oost-Berlijn, die uitzicht hadden op het balkon, gaven de vluchtelingen het teken voor vertrek. Het was tegen zes uur 's avonds toen de deurklink naar beneden ging. Het eerste groepje kwam binnen. Ik krijg nog steeds tranen als ik er aan denk. Door onze tunnel zijn uiteindelijk 29 mensen gevlucht."

Hervormer
De eerste aanzetten voor het omhalen van de Muur en de daarop volgende val van het communisme in Oost-Europa en later in de Sovjet-Unie, kwamen van binnenuit het Sovjet-communisme zelf en wel vanuit een man: Michail Gorbatsjov.

Gorbatsjov werd in maart 1985 de vierde secretaris-generaal van de Communistische partij de Sovjet-Unie in minder dan drie jaar tijd. Hij was een a-typische Sovjetleider: Gorbatsjov was met 54 jaar veel jonger dan de Sovjetmastodonten die hem voor gingen en had minder vastgeroeste ideeën.

Als eerste Sovjetleider wilde hij proberen om de communistische partij te hervormen en de vastlopende planeconomie weer nieuw leven in te blazen. In 1987 lanceerde hij tijdens een partijcongres zijn plannen voor glasnost en perestrojka, twee Russische woorden die 'openheid' en 'hervormingen' betekenen.

Niet veel mensen in West-Europa kenden die woorden, maar ze lagen al snel op ieders lippen. Velen begonnen zich af te vragen of er werkelijk een nieuwe wind was opgestoken in het Kremlin en wat Gorbatsjovs glasnost en perestrojka voor West- en Oost-Europa zouden gaan betekenen.

Sovjetleider Michail Gorbatsjov in oktober 1986, bij aankomst op IJsland voor besprekingen met de VS-president Ronald Reagan over ontwapening. Rechts van hem minister van buitenlandse zaken van de Sovjet-Unie, Edouard Sjevardnadze. Beeld AFP

Godswonder
"Hij was wel een godswonder, Gorbatsjov. Èn voor de Sovjet-Unie, èn voor het Oostblok zeker", zegt Wera de Lange, voormalig Oostblokcorrespondent van Trouw in Boedapest. "Het is aan Gorbatsjov te danken dat het toen kwam en dat het zo vreedzaam is gegaan, want behalve in Roemenië is er natuurlijk geen schot gelost en geen dode gevallen. Dat is het grote wonder. Ik denk dat we daarvoor Gorbatsjov en met name Jakovlev, zijn assistent in deze die het hele Oostblok afreisde, heel dankbaar voor moeten zijn."

Repressie
Vooral in de DDR moest de geharnaste SED-partijleider Honecker niets hebben van de nieuwe lijn van het Kremlin, maar de bevolking des te meer. Langzamerhand begonnen er kleine protesten, eerst in de Nikolaikerk in Leipzig op 4 september 1989, de zogeheten 'Maandagdemonstraties'. Die groeiden in Leipzig aan tot meer dan 70.000 mensen in oktober, die 'Wir sind das Volk!' scandeerden. Ook in andere steden durfden mensen nu de straat op te gaan, soms met honderdduizenden tegelijk. De DDR-leiding schroefde de repressie op en arresteerde vele honderden vreedzame demonstranten. Maar de SED en de politie, volledig overvallen door de massa's, schrokken terug voor gewapend ingrijpen.

Ook de eigen staatsmedia werden verder aan banden gelegd. De nu 62-jarige Hannelore Heider werkte toen als journalist bij DT64, het jongerenradiostation van de DDR-staatsradio."Wij kregen vaak net wat meer vrijheid. Toch werd het beleid van bovenaf steeds repressiever", vertelt Heider.

"Een demonstratie in een kerk mochten we niet verslaan en een reportage over de studenten-protesten op het Tiananmen-plein in China werd nooit uitgezonden. De woorden glasnost en perestrojka werden zelfs verboden. Natuurlijk was ik gefrustreerd, maar ik geloofde in verandering. Dat heb ik van huis uit meegekregen. Ik kom uit een echt communistisch gezin, altijd strijdbaar voor een nog beter socialistisch systeem. Zelf was ik ook uit volle overtuiging actief bij de partij."

Hannelore Heider (r) en echtgenoot Hanno Harnisch. Beeld TR Beeld

Ronde tafel
In buurland Polen rommelde het al langer. Daar was begin jaren tachtig al Solidariteit opgericht, de eerste onafhankelijke vakbond onder leiding van Lech Walensa, een elektricien van een scheepswerf in Gdansk. De vakbond werd in 1981 gelegaliseerd, maar een jaar later alweer verboden door de communistische regering onder leiding van generaal Wojciech Jaruzelski, die eind 1981 ook de staat van beleg had afgekondigd.

Door acties en stakingen kon Jaruzelski in 1988/89 echter weinig anders dan weer met Solidariteit te gaan praten in de zogeheten Rondetafelgesprekken. Daar tekenden de vakbond en de leiding van de communistische partij het nieuwe Polen uit, zegt Wera de Lange. "Daar zetten zij het proces naar een democratisch Polen op papier. Ze zaten er gewoon keurig in pais en vree over te onderhandelen."

Eind juni knipten de Hongaarse en Oostenrijkse ministers van buitenlandse zaken demonstratief een deel van het hek langs de grens weg, waarmee het IJzeren Gordijn grote gaten begon te vertonen. Veel DDR-burgers zien hun kans schoon om naar het Westen te reizen via Hongarije en later Tsjechoslowakije (CSSR).

Tijdens deze 'Republikflucht' meldden zich duizenden mensen bij de West-Duitse ambassades in Boedapest en later ook in Praag. Zij bivakkeerden vaak onder erbarmelijke omstandigheden op straat in Boedapest en Praag, in afwachting van een gunstig besluit over hun 'Ausreise'.

De Trouw-correspondent ving zelf in Boedapest ook twee gezinnen in nood op. "Het waren helemaal geen politiek gemotiveerde mensen. Dat waren mensen die gewoon eens een keer bananen wilden kunnen kopen want die waren er nooit, dat soort dingen", vertelt Wera de Lange.

De Hongaarse en Oostenrijkse ministers van buitenlandse zaken Gyula Horn(r) en Alois Mock(l) knippen op 27 juni 1989 een deel van het IJzeren Gordijn door, op de grens tussen beide landen. Beeld EPA

Na wekenlange onderhandelingen kondigt de West-Duitse minister van buitenlandse zaken Hans-Dietrich Genscher ter plaatse in Praag aan dat de vluchtelingen in Praag mogen vertrekken. Een enorm gejuich gaat op. Duizenden DDR-burgers reizen per trein naar de West-Duitse Bondsrepubliek.

"Toen was het hek wel redelijk van de dam. De demonstraties werden ook steeds groter. De DDR stond op z'n kop vanaf dat moment", vertelt Wera de Lange.

Op 7 oktober wordt het 40-jarig bestaan van de DDR nog groots gevierd, maar Gorbatsjov, die Honecker niet mocht, bezegelt het lot van de socialistische heilstaat dan eigenlijk al.

De protocolaire kus die Gorbatsjov aan Honecker gaf ter begroeting, werd later de 'kus des doods' genoemd. Hij zou in een privégesprek ook tegen Honecker hebben gezegd: "Het leven straft diegenen die dralen", in een laatste poging de SED-partijchef tot hervormingen te bewegen.

De DDR-leiding zat door de massademonstraties met de handen in het haar en werd voortdurend ingehaald door de snelle en adembenemende ontwikkelingen. Erich Honecker werd op 17 oktober door zijn partij aan de kant geschoven en vervangen door Egon Krenz. De communistische partij kondigde aan een nieuwe uitreiswet op te gaan stellen. Maar het was te weinig en vooral veel te laat.

De kus tussen Honecker en de toenmalige Sovjetleider Brezjnev uit 1979, vastgelegd in een schildering op een overgebleven deel van de Muur. 'Mijn God, help me deze dodelijke liefde te overleven', staat eronder. Beeld AP
En die van Gorbatsjov aan Honecker, de 'kus des doods'. Beeld AFP

Per ongeluk
Het laatste duwtje tegen de Muur werd drie weken later min of meer ongewild gegeven door een van de prominente partijbonzen zelf, het SED-Politbureaulid Günter Schabowski.

Schabowski gaf vroeg in de avond van 9 november een persconferentie voor internationale journalisten, waar hij eerst een langdradig verhaal hield over de laatste besluiten van de partijleiding. Na een uur pakte Schabowski er een ander vel papier bij en begon hij terloops over een nieuwe voorlopige reisregeling, waartoe de SED had besloten.

Achteraf bleek de bedoeling te zijn geweest dat de nieuwe regel de volgende dag in zouden gaan, maar Schabowski had zijn papieren nog niet goed kunnen lezen. Toen hij voorlas dat was besloten om de regel in te voeren de DDR-burgers voortaan zonder de gebruikelijke strenge regels een uitreisvisum konden krijgen, ontstond er rumoer in de zaal. "Vanaf wanneer dan? Meteen?", vroegen enkele journalisten.

Prominent SED-Politbureaulid Günter Schabowski (r) en de nieuwe DDR-partijleider Egon Krenz (l) gingen op 8 november in Berlijn in discussie met demonstranten. Beeld AP

Schabowski bladerde nog eens in zijn papieren en zei toen enigszins aarzelend: "Naar mijn weten is dat vanaf nu, meteen." Nadat het Oost-Duitse tv-journaal om half acht die avond verslag deed van de persconferentie gingen duizenden Oost-Berlijners op weg naar de Muur om te zien of het echt waar was.

De zwaar bewapende grenswachten van Volkspolizei waren nog niet geïnformeerd waren en zien zich plotseling geconfronteerd met enorme mensenmenigtes. Ze proberen de opdringende massa's nog enige tijd tegen te houden, maar geven het uiteindelijk maar op en zetten de slagbomen open. Tienduizenden dolgelukkige DDR-burgers stromen West-Berlijn in, de vrijheid tegemoet. 'Die Wende' was compleet.

Na de opening van de Muur op 9 november begonnen velen op het gehate bouwwerk in te hakken. Beeld Reuters

Dominostenen
Na de val van de Muur vallen ook de communistische regimes in de andere Oostbloklanden als dominostenen om. In Bulgarije wordt op 10 november leider Zjivkov afgezet, en een week later beginnen er massademonstraties in Praag onder leiding van de dissidenten Vaclav Havel en Alexander Dubcek. Op 29 november verklaart het Tsjechoslowaakse parlement dat de eenpartijstaat ten einde is, en is de Fluwelen Revolutie een feit. Havel wordt op 30 december al tot president verkozen.

De Tsjechslowaakse dissident en toneelschrijver Vaclav Havel wordt toegejuicht op het Praagse Wenceslasplein op 19 december 1989. Elf dagen later werd hij tot president gekozen. Beeld Reuters

In Roemenië, een gesloten en keiharde politiestaat, besluit dictator Nicolae Ceaucescu zich niet zomaar te laten verjagen. Als er betogingen beginnen in de westelijke stad Timisoara, stuurt hij de gevreesde veiligheidsdienst Securitate op de demonstranten af. Er vallen doden als ook in de hoofdstad Boekarest een opstand uitbreekt. Als op 22 december het leger de kant van de demonstranten kiest, probeert Ceausescu per helikopter te vluchten. Toch wordt hij samen met zijn vrouw achterhaald en na een kort showproces geëxecuteerd op Eerste Kerstdag.

Nicolae Ceausescu tijdens zijn laatste toespraak op 21 december 1989, waarin hij wordt onderbroken door een om zijn aftreden schreeuwende menigte. Beeld AFP

Hereniging
Na de gebeurtenissen in de zomer en herfst van 1989 volgt een reeks van verkiezingen in de voormalige Oostblokstaten. De beide Duitslanden worden op 3 oktober 1990 weer herenigd en de Koude Oorlog is voorbij. Niet lang daarna, aan het einde van 1991, valt de Sovjet-Unie uit elkaar, en treedt Gorbatsjov af als president.

"Hij heeft buiten een heleboel waarden gerekend, in die zin dat hij de kracht van het nationalisme in deelrepublieken als Armenië en Georgië ongelooflijk heeft onderschat, zegt Wera de Lange. "Gorbatsjov heeft eigenlijk zijn eigen graf gegraven en ook het graf van de Sovjet-Unie." De Sovjethervormer en winnaar van de Nobel Vredesprijs van 1990 was ongewild het slachtoffer geworden van de ontwikkelingen die hij zelf in gang had gezet.

Joachim Rudolph, de in 1961 gevluchte Oost-Duitse tunnelgraver, vindt het belangrijk om de herinnering aan 1989 levend te houden. "De dag van de val heb ik uren naar de mensenmassa bij de Muur gekeken. Nog altijd hoor ik het onophoudelijk inhakken op de Muur. Dat moment vergeet ik nooit meer."

"Ik weet uit ervaring dat de vrijheid die we nu hebben niet vanzelfsprekend is", zegt Rudolph. "Mijn verhaal herinnert daaraan, daarom vertel ik het ook. Want de rest lijkt het tegenwoordig te vergeten."

Herdenkingsproject Lichtgrenze 2014 in Berlijn. Met duizenden lampionnen op standaards wordt in de Duitse hoofdstad het traject aangegeven waar de Muur 25 jaar geleden stond. Beeld EPA
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden