Dollars maken Maputo nog geen sprookjesstad

MAPUTO - Spoedig zullen de duizenden soldaten en functionarissen van de VN-vredesmacht Mozambique weer verlaten. Ze hebben de straatarme hoofdstad, Maputo, met hun dollars het hoofd op hol gebracht. Zijn de tegenstellingen verscherpt, of stonden de dollars aan de basis van de wederopbouw?

Maputo lijkt het decor van de film 'Blade Runner'. In Avenidas vol vervallen torenflats en autowrakken zoeken kinderen en honden etensresten tussen omgevallen vuilcontainers. De zee spat over de gehavende boulevard. Misvormde bedelaars en gestoorde ex-soldaten hangen rond in de parken. Hooggehakte tiener-prostituées in roze rokjes lokken klanten. Gangs handelen in drugs en stelen auto's. Om aan geld te komen verzint de corrupte politie absurde misdrijven, zoals het dragen van een te donkere zonnebril.

In een lang vervlogen koloniaal verleden heette Maputo nog Lourenço Marques, en was het de sprookjesstad van zuidelijk Afrika. Het moet er in deze stad vol Mediterrane pastelkleurige flats aan de Indische Oceaan decadent aan toe zijn gegaan. De Portugezen en vakantie vierende Zuidafrikanen konden hier zonder schroom de mooie meisjes fêteren, wijn drinken en reusachtige garnalen verorberen.

Totdat de Portugezen in 1975 op de vlucht sloegen voor de bevrijdingsbeweging Frelimo. De verbleekte slogans op de muren herinneren nog altijd aan al die revolutionaire Frelimo-dromen die nooit zijn uitgekomen. Want kort na de onafhankelijkheid brak de Mozambikaanse burgeroorlog uit, en vluchtten honderdduizenden mensen van het platteland naar Maputo, waar het verval met rasse schreden inzette.

Later voegden zich bij die ontheemden ook nog de ontslagen mijnwerkers uit Zuid-Afrika en de teruggestuurde arbeiders en studenten uit het voormalige Oost-Duitsland. Binnen tien jaar verdubbelde de bevolkingsomvang. “Maputo is een koloniale stad die Europese dienstenverlening nodig heeft”, zegt de Amerikaanse publicist en Mozambique-kenner Joseph Hanlon. “En daar ontbrak het geld voor.”

Maar de geest van Lourenço Marques leeft voort. Brokstukken van de vergane decadentie zijn nu weer terug te vinden - dankzij een tweede westerse invasie. De ambassades en ambassadewoningen, mooier en beter onderhouden dan welk regeringsgebouw dan ook, zijn goed beschermde eilandjes van welvaart in een zee van armoede.

Zo'n tweehonderd buitenlandse particuliere hulporganisaties zijn in Maputo neergestreken, met dik betaalde werknemers - Mozambique is immers een 'hardship post'. En de afgelopen twee jaar kwamen ook nog eens duizenden VN-functionarissen en soldaten naar Maputo om toe te zien op het vredesproces. Het regende plotseling dollars in Maputo.

Hotels werden in hun oude glorie hersteld. Huren van simpele huizen schoten omhoog. Tezamen stonden al die buitenlanders garant voor een ongekende koopkracht, en een zucht naar goede restaurants en vrouwenvlees. “De prostitutie is nog nooit zo erg geweest als nu”, zegt Isabel Casimiro, hoofd van het Afrika Studie Centrum van de Eduardo Mondlane Universiteit. “Na 1985 zijn de meisjes steeds jonger geworden, door de slechte economische situatie, maar ook door de komst van de VN-vredesmacht. Nu gaat het om meisjes van 12 jaar.”

Nadat Mozambique in 1987 met het IMF in zee ging, raakten de winkels langzaam maar zeker ook weer vol. Eerst waren er speciale dollar-shops voor de westerlingen, maar nu is alles gewoon voor iedereen verkrijgbaar. Alleen: de gemiddelde Mozambikaan kan het niet betalen. “Die volle winkels veroorzaken een hoop jaloezie, criminaliteit en geweld”, zegt psychologe Fernanda Teixeira.

Met lede ogen ziet Teixeira toe hoe het revolutionaire elan van weleer plaatsmaakte voor een keihard kapitalisme zonder vangnet. De revolutionaire slogans zijn grotendeels vervangen door de graffiti van de gangs. Heel Maputo praat over de recente gewapende overval op het Piri-Pirirestaurant, verzamelplaats voor journalisten en intellectuelen, waarbij drie mensen werden doodgeschoten.

“Mijn generatie was nog heel begaan met de revolutie”, zegt de 34-jarige Teixeira. “We werkten keihard aan de wederopbouw. Pas zag ik die mensen terugkomen uit de vluchtelingenkampen in Zambia. Ze waren nu oud en gekleed in vodden. Dat waren ooit mijn collega's, leraren en uiterst waardevolle mensen. Geknakt.”

Binnenkort verdwijnt de VN-macht grotendeels weer uit Maputo. Publicist Hanlon meent dat dit weinig effect op de stad zal hebben. “De VN-dollars gaan naar de restaurants, huiseigenaren en prostituées. De economie zal weinig nadeel ondervinden van het vertrek. Alles zal hooguit wat goedkoper worden. Met Maputo komt het daarna wel weer goed.”

Maar Teixeira vergelijkt het geestelijke verval na de dollar-invasie met een gezwel, dat na twee, drie jaar voortwoekering niet meer te bestrijden valt. “De veranderde waarden zijn een gigantisch probleem. Mensen denken alleen nog aan geld en hoe ze dingen kunnen kopen. Ze zien op de televisie het lekkere leven in Amerika, en de spullen in de winkels. En zij willen dat ook. Vooral de jeugd is daar heel erg vatbaar voor.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden