Dole schippert tussen ultra-orthodoxe christenen en pro-choice vrouwen

SAN DIEGO - Het moet voor de beoogde Republikeinse presidentskandidaat Bob Dole en partijvoorzitter Haley Barbour de afgelopen dagen een nachtmerrie zijn geweest. De campagne komt maar niet van de grond, Dole ligt in de peilingen mijlenver achter op president Clinton en de partijconventie die overmorgen in het Californische San Diego begint dreigde in gekrakeel tussen gematigden en ultra-conservatieven te ontaarden.

Belastingverlaging en andere leuke dingen voor de kiezers zouden de komende week het hoofdbestanddeel van het Republikeinse samenzijn moeten vormen, maar ondanks alle bezwerende manoeuvres van de leiding leken de linker- en de rechtervleugel elkaar aan te vliegen over een van de belangrijkste splijtzwammen in de Amerikaanse samenleving: abortus. En daarachter ligt de vraag of Dole zijn partij wel in de hand heeft en of de Republikeinen het kunnen opbrengen om eensgezind de strijd met Clinton en de Democraten aan te gaan. Of wacht de Grand Old Party dezelfde electorale rampspoed als de Democraten in 1972, toen 'Vietnam' die partij innerlijk verscheurde en allerlei belangengroepen de partij naar links deden overhellen. Zoals de Republikeinen nu zover naar rechts hellen, dat het kiezersmidden zich angstig afwendt en de huidige president verkiest.

De 'abortuscrisis' tekende zich maandag al af toen Dole zich gedwongen zag de zogeheten 'verklaring van tolerantie' in te trekken. Aanvoelend dat er een grote kans was dat de vleugels voor het oog van de televisiecamera's met elkaar in de slag zouden gaan over, vooral, de abortus had hij in het verkiezingsprogramma opgenomen willen zien dat er binnen de partij verschillend over de kwestie werd gedacht, maar dat men elkaars mening respecteert. Zo zouden beide groepen tevreden worden gesteld.

Daar bleek de door de ultra-orthodoxe christenen gedomineerde rechtervleugel geen genoegen mee te nemen. Ze gingen voor een grondwettelijk verbod van abortus en niet minder. En binnen de commissie, die het ontwerp-verkiezingsprogramma opstelt kreeg de rechtervleugel gelijk. Dat is niet zo verwonderlijk. De commissie van iets meer dan honderd leden is samengesteld uit twee vertegenwoordigers van de Republikeinse partijen in elk van de vijftig staten. In zeker zeventien staten heeft ultra-orthodox de afgelopen jaren de touwtjes in handen gekregen en in andere staten is haar invloed groot. Voor het eerst in de geschiedenis van de Republikeinse partij overheerst de orthodoxe vleugel de partijconventie.

De gematigde vleugel, die van mening is dat de vrouw zelf wel in staat is om te beslissen of ze een abortus wil en die bovendien vindt dat die beslissing persoonlijk is, sloeg onmiddellijk alarm. Voorlieden als gouverneur Christine Todd Whitman (New Jersey), senator Olympia Snowe (Maine) en de mannelijke 'pro-choicers' gouverneurs Pete Wilson (Californië), William Weld (Massachusetts) en George Pataki (New York) dreigden hun aanhang te mobiliseren, waarna maandagavond in het openbaar het gevecht om de abortusparagraaf in alle felheid zou volgen.

Dat wilde de partijleiding koste wat het kost voorkomen. De Speaker van het Huis van Afgevaardigden, Newt Gingrich, en andere zwaargewichten mengden zich in de ruzie en uiteindelijk kwam er een compromis uit de bus. In een aanhangsel aan het verkiezingsprogramma zou de mening van de gematigde minderheid worden gemeld. De linkervleugel besefte dat er in de huidige situatie niet meer inzat en ging, vermoedelijk tandenknarsend, akkoord. Maar gematigde vrouwelijke kiezers zullen er niet door gerust zijn gesteld.

Het is voor de Republikeinen op eieren lopen als het gaat om het te vriend houden van de vrouwelijke achterban. Vrijwel iedere vrouwelijke politicus, die een beetje invloed heeft binnen de partij is voor keuzevrijheid inzake abortus. Maar omdat anders de rechtervleugel op tilt gaat mogen ze dat niet laten merken. En toch wil Dole die vrouwen binnen de club houden. Schipperen is dus noodzakelijk. Dat leidt tot bizarre toestanden.

Zoals in het geval van Susan Molinari. Dit jonge Congreslid uit de staat New York is een van de grote politieke talenten van de partij: schrander, telegeniek en in ethisch opzicht vooruitstrevend. Dus pro-choice. Molinari, op de langere termijn een potentiële kandidaat voor het Witte Huis, mag dinsdagavond de zogeheten keynote-speech houden. Die toespraak geldt als de oppepper voor de 'kroning', een dag later, van de presidentskandidaat. Een goede speech en je naam is voor jaren gevestigd. In de VS wordt nu nog steeds met bewondering gepraat over de keynote-speech die de inmiddels overleden zwarte afgevaardigde voor Texas, Barbara Jordan, in 1976 hield ten faveure van Jimmy Carter. Molinari mag dinsdagavond schitteren. Op één voorwaarde: ze mag het niet hebben over abortus.

Nu het twistpunt abortus voorlopig naar de achtergrond lijkt verdrongen zal de aandacht op de bijeenkomst in het San Diego Convention Center uitgaan naar het belastingplan dat Dole begin deze week ontvouwde. Het omvat vier hoofdelementen: een vermindering van de inkomstenbelasting voor iedere Amerikaan van vijftien procent, een belastingvermindering van ongeveer 600 dollar per kind in een gezin, een halvering van de vermogensbelasting en een grondwettelijke verplichting tot een sluitende begroting.

Groot is het enthousiasme buiten de eigen Republikeinse kring niet voor het plan van Dole. Volgens de deskundigen lijkt het teveel op de zogeheten supply side-aanpak, die populair was tijdens de eerste regeerperiode van president Ronald Reagan. Als je de belastingen maar verlaagt geef je genoeg prikkel aan de economische bedrijvigheid en zal de economie flink groeien. Maar het beleid had in de jaren tachtig alleen maar tot gevolg dat het begrotingstekort dramatisch toenam. Want ook al liepen onder Reagan de staatsinkomsten terug, de uitgaven aan defensie stegen zelfs en ook de sociale uitkeringen liet hij ongemoeid. Aanhangers van het plan-Dole vertrouwen er op dat deze Republikein wel het mes zal durven zetten in de uitkeringen, zoals bijvoorbeeld de medische zorg, de AOW en subsidies voor boeren.

Sceptici zetten dikke vraagtekens bij die veronderstelling. Dole, stel dat hij de verkiezingen zou winnen, kan het plan alleen maar uitvoeren met een Republikeinse meerderheid in het Congres en het is afwachten of die meerderheid er na 5 november ook nog is. En ook de economische groei is geen vaststaand feit. Het verwijt valt daarom te horen dat Dole, die altijd beleid heeft voorgestaan op solide financiële basis, voor het gokken heeft gekozen. Ze erkennen dat in verkiezingstijd het opportunisme wel meer de overhand krijgt, maar verwijten Dole dat hij volledig voorbijgaat aan het fiasco van de supply side-aanpak. Het is volgens hen een bedachtzaam man als Dole onwaardig dat hij zijn toevlucht heeft gezocht tot wat hij vijftien jaar geleden nog 'hocus-pocus economie' noemde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden