interview

Dokter Veersema brengt geen sterilisatieveertjes meer in, hij haalt ze er juist uit

Beeld Brechtje Rood

Gynaecoloog Bas Veersema liep weg met Essure, de slimme veertjes van farmaceutisch bedrijf Bayer waarmee vrouwen in een handomdraai konden worden gesteriliseerd. Maar duizenden vrouwen wereldwijd kregen gezondheidsproblemen. De arts pleit voor betere monitoring van patiënten.

Geen operatie, geen ingewikkelde ingreep, je schoof de veertjes zo in de eileiders. Binnen drie maanden groeiden die dicht en was zwangerschap uitgesloten. Een uitkomst. Maar sinds vorig jaar zijn de sterilisatie-veertjes van Essure in Europa van de markt gehaald. In de VS stopt de verkoop eind dit jaar. Omdat de verkopen tegenvallen, aldus fabrikant Bayer. Het bedrijf gelooft nog heilig in het product. Maar niemand wil Essure nog.

Van de 30.000 Essures die in Nederland bij vrouwen zijn ingebracht, heeft gynaecoloog Bas Veersema er zeker 1700 geplaatst. En nog altijd is hij enthousiast over het concept. Duizenden Nederlandse vrouwen hebben ze en, waarschijnlijk, zonder enig probleem. Maar Bas Veersema plaatst ze allang niet meer. Hij legt zich sinds een paar jaar volledig toe op het verwijderen: bij ongeveer vijfhonderd vrouwen heeft hij de veertjes al weggehaald. De soepele, elegante veertjes die de arts plaatste, bleken in enkele jaren vaak volledig te zijn verkalkt. Geen wonder dat sommige vrouwen klachten kregen.

Eenmaal ingekapselde veertjes kunnen alleen worden verwijderd door beide eileiders weg te halen. Vrouwen die zich hadden laten steriliseren met een kleine, poliklinische ingreep, moesten uiteindelijk alsnog onder narcose voor een operatie. Maar vrijwel allemaal zijn ze dolblij dat ze van Essure verlost zijn. Veersema: “Ik zit soms met tranen in mijn ogen als een vrouw mij na een operatie vertelt dat haar kinderen zeggen: wij hebben onze moeder weer terug. Dan denk ik: wow, dit is heftig. Als dit werkelijk aan dit product hangt, dan is er wel iets aan de hand.”

Het patroon van klachten over Essure is grillig: extreme vermoeidheid, pijn in de buik, pijn in heup en knie, huidproblemen, allergische reacties, haaruitval, gebitsproblemen, emotionele instabiliteit, sommige vrouwen melden karakterveranderingen. Heftig bloeden bij menstruatie wordt vaak genoemd.

Hoe kon het zo mis gaan?

“Als ik terugkijk op Essure, dan snap ik nu wel dat dingen soms moeilijker liggen dan wij denken. Wat is er nodig om iets veilig te implanteren? Ik snap wat de critici zeggen. Wij hebben gewoon geen goed systeem om patiënten echt te volgen. Na plaatsing komen deze vrouwen na drie maanden nog één keer langs en dat is het. Als je iets in het lichaam plaatst, moet je dan geen strengere eisen stellen over hoe je de patiënten verder volgt? Moeten we niet veel intensiever registreren? Je kunt vooraf namelijk nooit bedenken wat er mis kan gaan.”

U was destijds bij de introductie heel enthousiast over Essure.

“Ik ben nog steeds enthousiast! En niet alleen ik, vrouwen ook. Als er een methode zou bestaan om de vrouwen die problemen krijgen met Essure uit te sluiten, dan is dit nog steeds een prachtig product. Wij focussen nu op de paar duizend vrouwen die zich hebben gemeld met klachten op de miljoen vrouwen die wereldwijd met Essure rondlopen. Zij bepalen nu in feite dat Essure een waardeloos product is. Doen we andere vrouwen niet te kort, door nu helemaal te stoppen met het product? Ik weet het niet. Waarom doet Bayer niet een onderzoek onder álle Essure-gebruikers?”

Bas Veersema Beeld UMC Utrecht

Hoe kun je je als patiënt tegen medisch enthousiasme wapenen?

“Dat kan niet. Het gaat om vertrouwen. Iedereen om je heen is enthousiast. De folders en de patiënten-informatie tonen een geruststellend en gelukkig beeld. De dokter is tevreden, iedereen is tevreden. Die dokter handelt vanuit zijn vakkennis en ervaring. Die gelooft in zo’n techniek.

“Het is minimaal invasief, het is in tien minuten gebeurd, het implanteren is meestal niet heel erg pijnlijk. Ik heb tien jaar lang tevreden vrouwen in mijn spreekkamer gehad, slechts een enkeling kwam met een klacht. In 2013, toen de eerste vrouw met een serieus allergie-probleem bij me kwam, dacht ik, ach, dat is een heel zeldzame bijwerking. Dat verontrustte me nog niet.’’

Die vrouwen vertrouwden op u als arts.

“Nee, ze vertrouwden op hun buurvrouw. Uit heel Nederland kwamen ze. Niet met de vraag: dokter ik wil gesteriliseerd worden, maar: dokter, ik wil Essure, want mijn vriendin, mijn buurvrouw, mijn zus heeft Essure gehad en die is zo enthousiast. Dat wil ik ook.”

U was daar toch niet lijdzaam in, u had toch een opvatting als arts?

“De techniek is echt heel mooi. Op een relatief laag invasieve manier, dus zonder poespas van narcose, zonder littekens in je buik, zonder uitval van je werk, word je gesteriliseerd. En dan blijkt dat het ding ook nog betrouwbaar is. Daarom ook hebben wij als gynaecologen het omarmd.”

Maar toen kwamen er meer klachten.

“Ik heb die klachten serieus genomen. De eerste vrouwen bij wie ik Essure heb verwijderd, waren vrouwen bij wie ik kon zien dat het niet goed zat. Soms lag het veertje gewoon los in de buik. In 2003, toen wij begonnen, was Essure aangemerkt als een veilig product. De Amerikaanse toezichthouder FDA had Essure beoordeeld en goed bevonden en dan vertrouw je daar op. Ik kan dat als dokter niet zelf onderzoeken. Ik ben later wel aan de FDA gaan twijfelen.”

U was kritisch, maar u was ook adviseur van Conceptus, de ontwikkelaar van Essure, en later Bayer. Was de fabrikant wel blij met u?

“Niet altijd. Ik heb meningen verkondigd die Conceptus niet goed uitkwamen. Mijn wetenschappelijke publicaties gingen altijd over de negatieve dingen van Essure: de zwangerschappen, de complicaties, de perforaties. Mijn passie ligt bij het verbeteren van de vrouwenzorg. Ik geloofde in het product, toen.

“Het gaat me aan het hart, wat er is gebeurd. Het is ingewikkeld. Ook al omdat het zo emotioneel beladen is. Veel gynaecologen zeggen nog steeds: die klachten, het is allemaal onzin. Want dokters willen bewijs. Zo worden wij getraind om te denken. Maar je moet ook altijd je boerenverstand blijven gebruiken, vind ik. We willen altijd verbeteren, maar verbetering leidt soms tot rampen, want een ramp is dit wel.

“Wij zijn als dokters te goeder trouw, je neemt je patiënt serieus, je neemt de firma serieus. Dat de fabrikant misschien een heel marketingplan heeft om te kijken hoe ze die dokter kunnen laten doen wat het bedrijf uitkomt… Dat begint zo langzamerhand... Ik heb dat altijd ontkend, maar nu denk ik: misschien ben ik zelf wel onderdeel van een systeem geworden, waarbij ik zelf niet in de gaten had hoe ze jou sturen.”

Hoe bent u tot dat inzicht gekomen?

“Ik zie dat ik een rol heb gespeeld. Ik had een hele goede relatie met de firma. Ik vind het te ver gaan om te zeggen dat dokters geen relaties met firma’s mogen hebben, maar ik begrijp wel waarom sommige mensen dat vinden. Om alle schijn van belangenverstrengeling tegen te gaan, moet je dat misschien toch eisen. Maar, we hebben elkaar wel nodig om onderzoek te kunnen doen.

Terugkijkend denk ik dat ik een verantwoordelijkheid heb hier. dokters willen bewijs. Ik heb meegeholpen Essure groot te maken.  Ik heb trainingen gegeven aan gynaecologen, meegeholpen aan kwaliteitsverbetering. Maar tegelijk heb ik ook kritische kanttekeningen geplaatst. Ik heb Bayer geadviseerd Essure van de markt te halen. Ik heb gezegd: jullie zitten iets te verdedigen wat niet kan worden verdedigd. Moeten we niet constateren dat er eerst veel meer onderzoek moet komen om alle beweringen van de vrouwen te bevestigen of te ontzenuwen?

“Tijdens die operaties van Essure-vrouwen, denk ik nu vaak: dit ziet er niet gezond uit. De eileiders zijn opgezwollen, soms steekt dat ding eruit. Ze zijn allemaal verkalkt, die veertjes. In onze fantasie is het een heel mooi, elegant veertje, dat leg je er in, dat verankert zich, het groeit dicht. Dat is het mooie verhaal van de fabrikant. Maar na vijf jaar bij de verwijdering lijken de veertjes soms op verkalkte spijkers.

“Ik ben in 2015 met Bayer in gesprek gegaan hierover. Ik heb tegen Bayer gezegd: wat gaan we doen? Nou, zei Bayer, dat moeten we onderzoeken, stuur het maar op. Ik hoorde niets. Na een paar maanden ben ik gaan bellen: wat is de stand van zaken? We kunnen het niet onderzoeken, zei Bayer, want we hebben geen laboratorium. Ik zei: stuur het veertje dan maar terug, dan laat ik het wel in ons ziekenhuislaboratorium onderzoeken. Maar Bayer wilde het niet terugsturen. Het is van ons, zei Bayer. Ik zei: nee, het is van mij, of van mijn patiënt, maar niet van jullie. Het werd geruzie. Ik ben ontploft. Ze wilden het uiteindelijk wel terugsturen op voorwaarde dat ik een contract zou tekenen waarin ik toezegde de uitslag van ons eigen lab binnen twee weken aan hen te rapporteren. Toen heb ik gezegd: hou dat ding lekker, want morgen heb ik een andere patiënt, dus wat is het probleem? Toen stuurden ze het alsnog terug.

“Ik kreeg binnen drie weken de uitslag van ons lab. Ja, het was kalk. Dat hebben we nooit geweten met elkaar, dat dat hele mooie zachte nikkel-titanium van dat veertje gaat verkalken in het lichaam. Het is een reactie van het lichaam. Zo zitten we nu te puzzelen.”

Wat is volgens u het probleem?

“Terugkijkend, met de kennis van nu, denk ik dat de klachten te maken hebben met de plek waar Essure in het lichaam zit. De eileiders vormen een open verbinding naar buiten. Mijn gevoel is dat het lichaam op die plek geen lichaamsvreemde stoffen wil. Het lichaam wil die veertjes daar met alle geweld kwijt. Maar wij hebben die veertjes verankerd in de eileiders.

“In medische hulpmiddelen zitten bijna altijd lichaamsvreemde stoffen en dat gaat altijd goed. Denk aan polyestervezels en stents in bloedvaten. Maar die zitten op plaatsen met een permanente doorstroming van bloed. Daar worden alle stoffen, ook de stoffen die we kwijt moeten, afgevoerd. Dat is heel anders met de veertjes van Essure, dat materiaal blijft op één plek en wordt gefixeerd in een orgaan dat open wil blijven. Op basis van de ervaringen met al die andere lichaamsvreemde stoffen in geïmplanteerde medische hulpmiddelen zijn wij er allemaal van uitgegaan dat ook de veertjes van Essure door het lichaam zullen worden geaccepteerd. Maar mag je daar van uitgaan? Ik zeg nu: nee.

“Als je kritisch terugblikt, denk ik: was dat nou wel verstandig om die veertjes maar bij iedereen te plaatsen? Hadden we voldoende bewijs om te zeggen: het is veilig genoeg voor elke vrouw? Achteraf denk ik: we hadden wereldwijd bij Essure een registratie moeten opzetten. Álle patiëntendata hadden we bij elkaar moeten brengen.

“De huidige registratiesystemen in Nederland én in het buitenland gaan uit van spontane meldingen en initiatieven, zoals op Facebook. Dat werkt niet! Uiteindelijk hebben vrouwen met Essure in de VS en in Nederland elkaar opgeroepen meldingen te doen bij de FDA en bij de gezondheidsinspectie. Dat gebeurde na de media-aandacht. Toen pas zagen we een hausse aan meldingen. Maar dát is natuurlijk niet het optimale systeem om iets te bewaken, om problemen te onderkennen die we nog niet kennen.”

Moeten artsen bijwerkingen of complicaties dan niet melden?

“Voor medische hulpmiddelen is er niks geregeld. Bijwerkingen van geneesmiddelen worden gemeld. Medicijnen en devices zijn totaal verschillende werelden. Voor hulpmiddelen is er niks landelijks. Je kunt het aan de firma melden, ik heb die perforaties destijds met de distributeur en de fabrikant besproken. We hebben toen vooral aandacht besteed aan het tijdig herkennen van verkeerd geplaatste Essures om ongewenste zwangerschappen te voorkomen.

“Ik denk dat er iets moet komen voor medische hulpmiddelen. Hoe bewaken we nieuwe producten, hoe gaan we er mee om als er iets onverwachts gebeurt? De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen heeft in 2015 een goed rapport gepubliceerd over de manier waarop nieuwe medische technologie dient te worden geïntroduceerd. Een goede registratie is cruciaal om de langetermijnveiligheid en effectiviteit te kunnen bepalen. Het toekomstige Landelijk Implantatenregister is mogelijk een begin.”

Medisch opinieleider

Gynaecoloog Bas Veersema werkte 25 jaar in het St. Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein waar hij zich specialiseerde in minimaal invasieve chirurgie (kijkoperaties, beperkte ingrepen bij vrouwen). Hij wordt in Nederland gezien als medisch opinieleider op dat gebied. Sinds enkele jaren is hij wetenschappelijk hoofd van de divisie Vrouw en Baby bij het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Vanwege zijn medische expertise werd Veersema al vroeg benaderd door Conceptus, het bedrijf dat Essure ontwikkelde en het product aan Bayer verkocht, kort nadat het op de markt kwam. Veersema was jarenlang betaald adviseur van beide firma’s. Inmiddels is aan die relatie een einde gekomen.

Reactie Bayer

Volgens Bayer heeft Veersema in juli 2015 twee meldingen gedaan van Essure-veertjes met een witte aanslag. Het bedrijf zegt dat toen in overleg is besloten de veertjes te laten onderzoeken in het St. Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein. Bayer wilde van de uitkomst op de hoogte worden gebracht, om de bijwerking volgens voorschrift te kunnen registreren. Het bedrijf gaat niet in op de mededelingen van Veersema dat er maanden niets zou zijn gebeurd en dat Bayer aanvankelijk weigerde de verkalkte Essures terug te sturen.

Lees ook:

Geen wondermiddel, maar een veertje dat pijn ging doen

Enkele vrouwen dagen hun ziekenhuis en de fabrikant Bayer van het sterilisatie-implantaat Essure voor de rechter. Ze willen excuus en schadevergoeding. Hoe kon het zo uit de hand lopen met een sterilisatiemethode waarover vele artsen enthousiast waren en sommige nog steeds zijn?

De Implant Files in het kort

Trouw publiceert deze hele week nieuws over implantaten. Wat weten we tot nu toe? De verschillende artikelen op een rij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden