Dof geworden kroonjuweel

Het Nederlands Bijbelgenootschap bestaat tweehonderd jaar. Ooit was dit het kroonjuweel van protestants Nederland. Nu nemen de inkomsten supersnel af. Valt er iets te vieren?

Tevreden kijkt Rieuwerd Buitenwerf naar de wand met bijbels in zijn werkkamer in Haarlem. Het is de Heilige Schrift in alle mogelijke varianten: voor peuters, voor tieners, voor pubers, voor predikanten, voor gebruik aan de keukentafel en zelfs voor kunstliefhebbers met schilderijen van Vincent van Gogh, Chagall of Rembrandt. Buitenwerf is algemeen directeur van het Nederlands Bijbelgenootschap, een vereniging die zich bezighoudt met het vertalen en verspreiden van slechts één boek: de Bijbel. "Dit is ons doel: de Bijbel dicht bij mensen brengen", stelt Buitenwerf vast terwijl hij de overvloedige aanwezigheid van Gods Woord op zich in laat werken.

Dit jaar bestaat het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG) tweehonderd jaar. Zaterdag is er een groot feest in Utrecht, een heus bijbelfestival waarbij prinses Beatrix ook aanwezig is (zie kader). Sinds 1814 houdt de vereniging zich bezig met de vertaling van de Bijbel, de verspreiding van bijbels en voorlichting over de Bijbel. Het Nederlands Bijbelgenootschap is misschien wel een van de meest gekoesterde kroonjuwelen van protestants Nederland. Zo las Nederland jarenlang uit de beroemde NBG-vertaling van 1951, die in 2004 werd vervangen door de Nieuwe Bijbelvertaling. Beide edities werden grote verkoopsuccessen.

Toch temperen donkere wolken de jubelstemming bij de jarige vereniging. Het kroonjuweel is dof geworden. Vergrijzing en ontkerkelijking bedreigen het genootschap. Het NBG verloor de afgelopen tien jaar bijna de helft van zijn leden. Een gevaarlijke ontwikkeling voor de organisatie die afhankelijk is van giften en ledencontributies. Nu zijn er nog 125.000 donateurs, tien jaar gelden waren dat er nog ruim 200.000. Op dit moment blijven de inkomsten nog op peil door erfenissen. Buitenwerf trekt een zorgelijk gezicht. "Ook dat houdt een keer op", zegt hij.

Gewichtige taak

Hoe anders was de positie van het Bijbelgenootschap bij de oprichting in 1814. Het volk in het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden moest normen en waarden worden bijgebracht, zo was de gedachte. De klus kwam in handen van een speciaal voor dit doel opgerichte organisatie: het Nederlands Bijbelgenootschap. De term 'Nederlands' in de naam benadrukte nog eens de gewichtige taak die het instituut wachtte: het verheffen van niets minder dan de gehele natie.

De Bijbel, was de algemeen gedeelde opvatting, speelde een zeer belangrijke rol bij de morele vorming van mensen. "Werd de Bijbel door predikanten vooral gezien als het boek van de bekering, voor politici en andere maatschappelijk voorlieden was de Bijbel in die tijd het boek van de beschaving", zegt historicus Fred van Lieburg. "Morele verbetering van mensen was het doel en het lezen in de Bijbel was een middel om dat te bereiken." Van Lieburg, die hoogleraar van de geschiedenis van het Nederlandse protestantisme is aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, legt momenteel de laatste hand aan een boek over de geschiedenis van het Bijbelgenootschap.

Ook al is de context veranderd, de opvoedende taak is een constante in de geschiedenis van het Nederlands Bijbelgenootschap. Het innemen van leerstellige posities heeft het Nederlands Bijbelgenootschap daarbij zoveel mogelijk vermeden. Best bijzonder in het Nederlandse religieuze landschap, dat wordt gekenmerkt door een spoor van ruzies, scheuringen en verdeeldheid.

Het Nederlands Bijbelgenootschap was in dit verdeelde kerkelijke landschap juist een samenbindend element, stelt Van Lieburg. "Het was vanaf het begin een organisatie die juist de interkerkelijkheid benadrukte en niet de verschillen." Het Nederlands Bijbelgenootschap bood dan ook een stimulans voor protestanten om samen te werken in tijden waarin dat nog geenszins vanzelfsprekend was. Een goed voorbeeld daarvan is de bijbelvertaling die in 1951 verscheen, een editie die ver voor kerkelijke eenheid op de kansels lag van zowel hervormde als gereformeerde kerken. Gelovigen van uiteenlopende snit hoorden zodoende precies dezelfde kanseltaal. Bij het vertaaltraject, dat al ver voor de Tweede Wereldoorlog begon, werkten vertalers en predikanten van rivaliserende kerkelijke stromingen nauw samen. "Zie dat maar gerust als voorbereiding voor het latere Samen op Weg-proces," vertelt Van Lieburg. Dat traject dat decennia duurde, leidde in 2004 uiteindelijk tot het ontstaan van de fusiekerk PKN, de afkorting van Protestantse Kerk in Nederland.

Hoe ziet het NBG de toekomst? Zorgen dat het genootschap blijft voortbestaan, is misschien wel de belangrijkste taak van directeur Buitenwerf. Duidelijk maken wat het genootschap precies is, is daarbij misschien wel de allereerste opdracht. Daarover bestaat nogal onduidelijkheid, weet de directeur. "We worden steeds minder gezien als goed doel. Mensen denken dat we als uitgever veel geld verdienen met de verkoop van bijbels. Dat is een mythe. Mensen hebben vaak geen idee hoeveel werk er allemaal achter al die verschillende vertalingen schuilgaat. Wat we verdienen gaat meteen op aan vertaalwerk in binnen- en buitenland." Het verdwijnen van de leden is een ander punt van zorg. "We zijn afhankelijk van leden. Als er geen leden meer zijn, houden we op te bestaan. Zo simpel is het."

Actieplan

Er is inmiddels een actieplan in de maak. Het NBG heeft zich voorgenomen om beter en vaker zichtbaar te zijn, vertelt Buitenwerf. Bijvoorbeeld door samen te werken met musea, media en onderwijsinstellingen. "Denk aan zoiets als 'The Passion', dat jaarlijks voor Pasen op tv is. Wij vinden het belangrijk dat wij daar met onze kennis en ervaring aan meehelpen."

Welke gevolgen heeft het als het genootschap er opeens niet meer zou zijn? Buitenwerf draait zijn stoel weer naar de boekenkast met de indrukwekkende verzameling bijbels. "Haal bijvoorbeeld in de studeerkamer van een predikant maar eens alles weg wat door het Nederlands Bijbelgenootschap is gemaakt", zegt hij. Buitenwerf staat op en haalt van de planken verschillende speciale edities van de Bijbel. "In het begin merk je nog niets. Maar er zullen langzaam maar zeker gaten vallen."

Bijbelfestival

Aanstaande zaterdag 28 juni viert het Nederlands Bijbelgenootschap zijn 200-jarig bestaan met een Bijbelfestival. Het feest vindt plaats in De Fabrique in Maarssen. Onder het thema 'Deel het verhaal' brengt het NBG voor alle leeftijden een programma rondom de Bijbel.

Het openingsprogramma zal door prinses Beatrix worden bijgewoond. Het Nederlands Bijbelgenootschap biedt haar het eerste exemplaar van de Jeugdbijbel aan, een nieuwe uitgave voor kinderen van 9 tot 12 jaar.

's Middags is er een uitgebreid programma met onder meer optredens van de band Trinity en de zangers Elly & Rikkert. Ook zijn er theateroptredens van de Utrechtse theatergroep Aluin en de Zandkunstenaar die bijbelverhalen in zand laat zien.

Toegang is gratis, aanmelden is wel nodig. Dat kan op www.nbg200.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden