Doet de pijnbestrijding pijn?

Slachtvarkens moeten worden verdoofd zonder onaanvaardbare opwinding of pijn. Maar de huidige praktijk is anders, vinden critici. Bij Vion Food-Group bestrijden ze die gedachte. „Het lijkt alsof het dier naar adem snakt en stikt. In de volksmond heet het dan al snel benauwdheid. Maar dat is het niet.”

Camera’s links en rechts, hoge hekken, permanente bewaking. Zwaar beladen vrachtwagens vol varkens komen aan, lege vrachtwagens vertrekken. Dit is de grootste varkensslachterij van het land, van de Vion Food-Group in Boxtel, in omvang het derde vleesbedrijf van Europa. Het abattoir verwerkt 1100 varkens per uur, per week al snel ruim 40.000 beesten. En op jaarbasis ruim twee miljoen dieren.

Het doel van het bezoek is helder: hoe worden slachtvarkens verdoofd? Want, erkent Prof. Bert Urlings, directeur kwaliteitszaken van Vion en bovendien bijzonder hoogleraar ketengestuurde dierlijke productie aan de Animal Sciences Group van Wageningen Universiteit: „Daarover is de laatste tijd de nodige discussie.”

Anderhalf jaar geleden bijvoorbeeld, ontving Vion nog een delegatie van de Stichting Varkens in Nood. En die gruwde van de verdoving met koolstofdioxide, CO2. „Maar”, zegt Urlings, „ik heb hier vijf jaar geleden ook een Europese delegatie rondgeleid van dierenwelzijnsorganisaties. Ook de Nederlandse Dierenbescherming was present. Die organisaties erkennen dat er een maatschappelijke vraag is naar vlees. En vinden dat wij binnen die randvoorwaarden heel goed bezig zijn. Zij denken ook constructief mee om dierenwelzijn te verbeteren.” Het is dus maar met wie je praat, bedoelt hij.

Urlings loopt door de fabriek, op weg naar de verdovingsgondel, zoals het CO2-verdovingsapparaat officieel heet. De tour leidt langs pas aangevoerde varkens in betonnen hokken, die twee uur de tijd krijgen om bij te komen van de reis. Urlings beent langs een groot bassin vol troebel water, gehuld in dikke stoomwolken. Hier en daar steekt een poot van een dood varken uit het water. „Dat water is zestig graden: dat maakt het makkelijker de haren te verwijderen”, zegt Urlings terwijl hij weer een hoek omslaat. Daar hangen dode varkens, met één poot omhoog, aan een transportbaan, de kop naar beneden. Ze gaan allemaal richting afdeling vleesverwerking. Voor buitenstaanders is het een opmerkelijk schouwspel, voor Vion-personeel dagelijkse kost.

De varkensslachterij in Boxtel geldt als een der modernste van Europa. Zeven jaar geleden brandde het oude abattoir vrijwel geheel af, na een nimmer opgehelderde actie van dieractivisten. De verdovingsmethode van de fabriek wordt ook gebruikt door andere, kleinere slachthuizen in Nederland. En ook in grote ’varkenslanden’ als Denemarken en Duitsland. Want varkens mogen van de Europese Unie slechts op twee manieren worden verdoofd. Met een stroomstoot of met CO2. Vion gebruikt beide technieken, maar past de laatste alleen in haar grootste fabriek toe, Boxtel. Voordeel van koolstofdioxide is dat de dieren niet individueel maar groepsgewijs worden verdoofd, legt Urlings uit. „Dat betekent minder stress, want varkens zijn groepsdieren.” En bij stroomstoten kunnen adertjes springen, waardoor de vleeskwaliteit vermindert.

„Hier is het dus”, zegt Urlings terwijl hij stilhoudt bij een grote metalen container. Links worden varkens naar binnen gedreven, rechts rollen ze er, na ruim 1 minuut, verdoofd weer uit. Rechtstreeks op een lopende band, waarna het eigenlijke slachtwerk kan beginnen. In die container zit een gondel: een soort reuzenrad, met zes ijzeren kooien. Elke kooi, groot genoeg voor zes à acht varkens, daalt af in een negen meter diepe put gevuld met het verdovende CO2-gas. De concentratie kan oplopen van zeventig tot negentig procent. „Naarmate de varkens dieper dalen, wordt de verdoving sterker. Want CO2 is een zwaar gas”, legt Urlings uit. „Eigenlijk zijn de dieren al heel snel verdoofd: binnen tien seconden raken ze buiten bewustzijn.” Om zijn gelijk te demonstreren, wordt de gondel stilgelegd, wat het mogelijk maakt via een luikje een blik naar binnen te werpen. En inderdaad, de varkens die zojuist de gondel zijn ingedreven, liggen een paar meter lager plat op hun zij.

De nog levende varkens maken veel lawaai, krijsen, kruipen op elkaar. Vooral in het aangezicht van de gondel. Zouden ze iets vermoeden? Niks daarvan, zegt Urlings. „Varkens zijn groepsdieren, ze worden in groepen van dertig, veertig tegelijk aangevoerd en moeten dus op weg naar de gondel worden opgesplitst. Dat geeft veel onrust.”

Hoe werkt die koolstofdioxidebedwelming nu precies op het gestel van varkens? Urlings windt er geen doekjes om. „Zeker als je onvoorbereid naar het effect van CO2 op varkens kijkt, dan is dat geen vrolijke aanblik: het lijkt alsof het dier naar adem snakt, alsof het stikt. In de volksmond heet het dan al snel benauwdheid. Maar dat is het niet.” Het betreft hier een natuurlijke fysiologische reactie, volgend op het verhoogde CO2-gehalte dat receptoren aan de aorta waarnemen, legt de hoogleraar uit. „Ook wij mensen kennen dat: bij verhoging van het CO2-gehalte denkt het lichaam direct dat er minder zuurstof in het bloed zit, waarop de ademhaling automatisch dieper wordt.” Per saldo is die diepe ademhaling voor de slacht alleen maar gunstig. Want zo kan de verdoving gemakkelijker het lichaam binnendringen.

In de tweede fase van de verdoving, na zo’n twintig seconden, vertonen de varkens spiertrekkingen, waarbij ze uiteindelijk omvallen. „Daar voelt het dier niks van, dat is immers al verdoofd. En de spiertrekkingen zijn eigenlijk niets anders dan reflexen. Die voel jij toch ook niet? Uit hersenscans blijkt bovendien dat er geen activiteiten meer zijn.” Het gas zelf geeft een lichte prikkeling in de neus, meent hij. „Heb jij wat geroken toen de gondel openging? Nou dan.” Nee, het ruikt in het slachthuis vooral naar ammoniak, uit varkensurine. Bovendien is CO2 een zwaar gas, dat zit vooral in de put.

Dierenorganisaties als Varkens in Nood, Wakker Dier en Recht voor Alles wat leeft bestrijden dat CO2 slechts voor een ’lichte prikkeling’ van de neus zorgt. Zij vinden het gebruik van koolstofdioxide ontoelaatbaar uit oogpunt van dierenwelzijn. „Er zijn veel wetenschappelijke studies waaruit blijkt dat het gas helemaal niet ’licht prikkelt’”, zegt Hans Baaij, directeur van Varkens in Nood. Zo beschrijven bijvoorbeeld twee Duitse onderzoekers in 1993 uitgebreid hoe CO2 luchtwegen en longen van varkens irriteert.

En wat volgens Vion-directeur Urlings een normale fysiologische reactie is, is volgens Baaij weldegelijk ’snakken naar adem’. „In feite slaat het ademhalingssysteem op hol door het hoge gehalte CO2. Hyperventileren, duizeligheid, misselijkheid, stress, pijn en paniek tekenen de laatste 25, dertig seconden van het varken.”

Hoge concentraties koolstofdioxide vervullen varkens bovendien met zo’n afkeer dat ze proberen eraan te ontsnappen, leert ander onderzoek. Ze laten er zelfs hun eten voor staan, blijkt uit videobeelden die de Zwitserse onderzoeker Martin Kull in 1997 maakte voor zijn promotieonderzoek aan de Veterinaire Universiteit Zürich. „Het zijn belangrijke beelden. Ze laten precies zien welk effect CO2-verdoving heeft op varkens en biggen”, zegt Hans Baaij. „De video laat zien wat slachthuizen toedekken. Want de vleessector heeft er geen enkel belang bij dat het grote publiek weet wat miljoenen varkens jaarlijks moeten doorstaan. Ook wetenschappers van bijvoorbeeld de Wageningen Universiteit spelen zelden open kaart, want zij verrichten veel betaald onderzoek voor deze sector.” De actiegroepen hebben de videobeelden op internet geplaatst.

Dr. Reinder Hoenderken, dierenarts, bedwelmingsexpert en voormalig medewerker van de Veterinaire Hoofdinspectie, was een van de eerste onderzoekers in Nederland die bedwelming met kooldioxide onderzocht. „CO2 geeft een enorme irritatie van slijmvliezen en dat is wellicht de hoofdoorzaak van de opwinding en stress van dieren”, zegt Hoenderken, die in zijn werkzaam leven honderden keren slachthuizen bezocht. Hij kent het onderzoek van Kull en haalt met instemming het slot van diens proefschrift aan. „Het is absurd,” schrijft Kull, „dat de CO2-verdoving is toegestaan. Want deze methode voldoet niet aan de wettelijke eis dat bedwelming ’zonder onaanvaardbare opwinding of pijn’ moet gebeuren.”

Hoenderken heeft zelf in 1979 het effect van CO2-bedwelming op varkens onderzocht. Hij takelde daartoe een varken in een plexiglas box met 80 procent van het verdovingsgas. Collega’s en bestuurders keken toe. „Die schrokken zo van wat zij zagen dat Nederland in 1981 CO2 als verdovingsgas voor varkens officieel verbood.” Ruim twintig jaar later werd dit verbod door EU-regelgeving achterhaald.

Een andere bezwaar van Varkens in Nood is dat het bedwelmingsproces in de slachterijen niet visueel is te volgen. Nu verdwijnen de varkens in de gondel en rollen ze er een minuut later verdoofd uit. Maar wat gebeurt er in de tussentijd? „Een varken dat uit de gondel probeert te ontsnappen, een verdoving die niet het gewenste effect heeft, extreme stress of paniek: je moet toch op zulke momenten kunnen ingrijpen. Juist om aan de wettelijke eis van ’zonder onaanvaardbare opwinding of pijn’ te kunnen voldoen”, zegt Madelaine Looijens, verdovingspecialist van de actiegroep. „Daarom moeten er camera’s in die gondel komen. We hebben hiervoor meermalen tevergeefs bij het ministerie van LNV, de Voedsel en Warenautoriteit en Vion gepleit.”

Nu kan alleen naar de varkens worden gekeken als de gondel wordt gestopt, het luik wordt geopend en dus het productieproces wordt stilgelegd. In de praktijk gebeurt dat niet. „Camera’s plaatsen, dat kan je doen”, zegt Urlings peinzend. „Maar waarom zou je dat willen? We kunnen dit proces prima beheersen, alles wordt uitvoerig geregistreerd en de Voedsel en Warenautoriteit kan op ons kantoor zien, hoe goed het verloopt. We kennen eigenlijk geen problemen.” De CO2-verdoving van varkens is bovendien genoeg wetenschappelijk onderzocht, meent hij. „De verdoving gaat heel beheerst: de dieren zijn weg in tien seconden.”Â

Eigenlijk, vindt Varkens in Nood-directeur Baaij, zou bedwelming met koolstofdioxide opnieuw moeten worden verboden. Een studie, in 2007 gepubliceerd door de Universitat Autonoma van Barcelona, vergelijkt elektrische verdoving met koolstofdioxide-bedwelming. De onderzoekers stellen daarin vast dat een kwart van de met CO2verdoofde varkens, na een prik in de neus, een reflex vertoont. De varkens proberen overeind te krabbelen uit de verdoving. Bij varkens die een elektroschok kregen ontbreekt deze reflex vrijwel geheel.

Dan maar liever een stroomstoot, redeneert Baaij. „Mits goed uitgevoerd, op kop en hart. Dan is het in een split second gebeurd.”  Keerzijde is wel dat langs deze weg varkens individueel verdoofd moeten worden, wat extra stress oplevert omdat varkens nu eenmaal groepsdieren zijn. Bovendien kunnen zo per uur maximaal zes à zevenhonderd dieren worden geslacht, schat Hoenderken. De helft van de huidige capaciteit van de slachterij in Boxtel: de fabriek wordt daardoor opeens een stuk minder rendabel.

Maar ook daarop heeft Baaij een antwoord. Hij verwijst naar een studie van het Landbouw Economisch Instituut uit 2007. Daaruit blijkt dat waar varkensboeren geld moesten toeleggen op hun varkens, vleesverwerkers een rendement behaalden van 9,1 procent. „Maar supermarkten verdienen verreweg het meest aan varkensvlees.” De supermarkten behaalden over 2007 een rendement van 22 procent. En kunnen daarvan dus best was missen, meent Baaij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden