Doemdenker en onheilsprofeet

De vader van Benjamin Netanjahoe had een zwartgallige boodschap. Hij was toegewijd aan Israël maar keek neer op Israëliers.

Zijn magnus opus verscheen pas in 1995, toen de Israëlische hoogleraar 85 jaar oud was. Het was een kloek boek van meer dan 1400 pagina's dik. Als zoon Benjamin in zijn Jeruzalemse premierskantoor het levenswerk van vader Bentsion uit de kast trok om tijdens interviews zijn argumenten kracht bij te zetten, kwam het steevast met een zware plof neer op zijn bureau.

De these in Bentsion Netanjahoes historische meesterproef is dan ook universeel toepasbaar. In hoofdzaak weerlegde de expert op het gebied van de middeleeuwse Joodse geschiedenis de toen gangbare theorie over de Jodenvervolging in de beginperiode van de Spaanse inquisitie. Die stelde dat de grote groep Joden die in Spanje tussen 1391 en 1421 onder dwang tot het katholicisme waren bekeerd, de zogeheten conversos of marranos, hun oude geloof in het geheim waren blijven beoefenen en dat met de dood bekopen moesten. Netanjahoe betoogde in 'The Origins of the Inquisition in Fifteenth-Century Spain' evenwel het tegendeel: de conversos waren juist zeer enthousiaste katholieken, en werden vervolgd omdat de oude elite jaloers was op hun succes.

Op een onderliggend niveau trekt de hoogleraar die conclusie evenwel door naar het heden. In Spanje werd volgens hem de basis gelegd voor het moderne racisme, waarbij voor het doden van Joden voor het eerst etnische argumenten werden gebruikt in plaats van religieuze. Zijn zwartgallige boodschap: zelfs als Joden zo ver gaan en zich bekeren, en zelfs als die bekering oprecht is en ze geheel opgaan in het nieuwe geloof, dan nog zullen ze altijd worden vervolgd en vermoord.

Bentsion Netanjahoe was een doemdenker en een onheilsprofeet. Hij hield van het Joodse volk, maar had weinig fiducie in de Joden zelf, die in zijn ogen niet meer dan naïeve kinderen waren zonder enig gevoel voor geschiedenis en het bepalen van hun eigen lot. Hij was toegewijd aan Israël, maar keek neer op Israëliërs; een volk zonder enig politiek inzicht en zonder enig idee van al het nakende gevaar. In zijn grimmige, kille wereld was de Joodse geschiedenis nu eenmaal niets meer dan een aaneenrijging van holocausten, uitgevoerd door antisemitische leiders die hele landen wisten over te nemen in tijden van anarchie, en waarbij Hitler zich alleen maar had onderscheiden door de schaal waarop hij zijn plannen kon uitvoeren.

Bentsion Netanjahoe werd in 1910 geboren in Warschau, toen behorend tot Rusland, als oudste van de negen kinderen van Sarah Lurie en rabbijn Nathan Mileikowsky. Zijn vader was een fervent zionist die de wereld rondreisde om een Joodse staat te bepleiten. In 1920 voegde hij de daad bij het woord: het gezin vertrok naar het toenmalige Britse mandaatgebied Palestina en vestigde zich uiteindelijk in Jeruzalem. Netanjahoe, 'gegeven door God', werd de nieuwe, Hebreeuwse achternaam.

Tijdens zijn studie aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem sloot Bentsion Netanjahoe zich aan bij de zogenoemde revisionisten; een ultra-rechtse politieke beweging die een staat beoogde aan beide zijden van de Jordaan - dus ook in wat nu Jordanië is - en die voorstander was van een op te trekken ijzeren veiligheidsmuur om de Joden te scheiden van de Arabieren, die nu eenmaal altijd hun vernietiging zouden nastreven. Hij werd secretaris en volgde de leider, Ze'ev Jabotinski, naar New York.

Toen Jabotinski daar in 1940 overleed, zette Netanjahoe in de Verenigde Staten het lobbywerk voor een ruim opgezette Joodse staat voort. Ondertussen voltooide hij zijn proefschrift en trouwde met Tsila Segal, die hij tijdens zijn studie in Jeruzalem had ontmoet. Ze kregen drie zonen: Jonathan (1946), de huidige Israëlische premier Benjamin (1949) en Ido (1951), een schrijver en radioloog. Bij terugkeer in het nieuwe, en in zijn ogen veel te krap begrensde, Israël in 1949 probeerde hij vergeefs in het parlement te komen. De rechtse Menachem Begin noemde hem een extremist, anderen een racist. Hij liet zijn politieke ambities varen en werd redacteur van de 'Encyclopedia Hebraica'; een encyclopedie met algemene, Joodse en Israëlische lemmata. Netanjahoe verdiende daarmee 'het hoogste salaris van Jeruzalem' en had, in een door armoede getekende stad, een groot huis, een Amerikaanse auto en een van de schaarse telefoonlijnen.

Maar Bentsion Netanjahoe voelde zich voornamelijk miskend. Hij achtte zich een buitenstaander in het door de socialistische Arbeiderspartij-ideologie 'gekaapte' Israël en kon het leiders als David Ben Goerion niet vergeven dat er niet was geluisterd naar Jabotinski, die in 1936 een evacuatieplan voor de Oost-Europese Joden klaar had liggen en in 1938 nog eens waarschuwde voor op handen zijnde pogroms. Ook koesterde hij wrok tegen de linkse elitaire elite, omdat het hem niet lukte een baan te krijgen in de Israëlische academische wereld; volgens hemzelf omdat hij vanwege zijn te rechtse opvattingen, ongeacht zijn intellectuele prestaties, was uitgespuwd.

In 1956 verhuisde het gezin daarom noodgedwongen naar de Verenigde Staten, waar Bentsion wel aan de slag kon als hoogleraar. Pas twintig jaar later, nadat de oudste zoon Joni als commandant van een elite-eenheid in het Israëlische leger was omgekomen bij de bevrijding van een gegijzeld vliegtuig in Entebbe, keerden ze terug.

Het was de toen in Boston werkzame Bibi die zijn ouders het nieuws moest brengen, en de acht uur durende reis naar de Cornell Universiteit in Ithaca was 'de langste reis in mijn leven'. Zijn vader keek blij verrast toen hij hem door het raam naar de voordeur zag lopen. "Een seconde later begreep hij wat er gebeurd moest zijn", vertelde hij eens, "en hij schreeuwde het uit als een verwond dier. Meteen daarop volgde de schreeuw van mijn moeder. Het is een geluid dat ik nooit zal vergeten."

Het leven van de Netanjahoes was vanaf dat moment gespleten in 'voor Joni' en 'na Joni'. Jonathan was het kind geweest dat alle beloften waar zou maken en die voorbestemd leek te zijn voor de politiek. Zakenman Bibi nam het stokje over en vervolgde grotendeels zijn vaders kruistocht tegen de linkse elite en de naïeve idealisten, compleet met veelvuldig getrokken parallellen tussen huidige politieke kwesties en de situatie in Europa voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Maar als Bentsion trots op hem was, dan toonde hij dat zelden in het openbaar. Hij belde hem op na toespraken om zijn Hebreeuws te verbeteren en trok meer dan eens publiekelijk tegen zijn beleid van leer. Toen Bibi Netanjahoe in 1996 voor de eerste keer werd ingezworen als premier, bleef zijn vaders gezicht strak en emotieloos.

Ook na de dood van zijn vrouw in 2000 bleef Bentsion Netanjahoe zich actief met de politiek bemoeien. In 2004 ondertekende hij een advertentie tegen de Israëlische terugtrekking uit de Gazastrook. En twee jaar geleden schetste hij de voor hem kenmerkende doembeelden nog in een tv-interview. "Iedereen denkt dat de vernietiging, de Holocaust, voorbij is", waarschuwde hij. "Niets is minder waar. De uitroeiing gaat continu door."

Bentsion Netanjahoewerd geboren op 25 maart 1910 in Warschau. Hij overleed op 30 april 2012 in Jeruzalem.

Bentsion Netanjahoe 1910 - 2012

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden