Doden of gedood worden

Het was lange tijd onheilspellend rustig op Ambon, waar met angst en beven werd gekeken naar de massaslachtingen op de Noord-Molukken. Op Hemelvaartsdag barstte de bom. Een reeks explosies en het geratel van machinegeweren klonk door de stad. Christenen en moslims zijn niet meer te verenigen, ook al zouden ze dat willen.

,,We hebben geen enkele zekerheid meer. De moslims sluiten ons in. Ze voelen geen enkele belemmering om alle christenen te vermoorden. Ambon zal opnieuw worden aangevallen.'' Aangeslagen geeft Lies Ulahayanan in de grote kerk in de hoofdstraat van Ambon uiting aan de angst onder katholieken en protestanten. Het gehuil van babies klinkt op de achtergrond. In de zijflanken van het moderne kerkgebouw zijn tientallen vluchtelingengezinnen ondergebracht. Ook het politiebureau en het parlementsgebouw zitten vol. Overal hebben Ambonezen gezinnen in huis genomen.

De laatste vluchtelingen kwamen twee weken geleden toen het geweld op Ambon opnieuw oplaaide. De meesten komen uit Ahuru, een dorpje net buiten Ambonstad, dat door een overmacht aan Ambonese moslims, strijders van de Laskar Jihad (heilige islamitische oorlog) en militairen onder vuur werd genomen. Het dorp is nu in handen van de moslims. Ze hebben honderden huizen, de protestante Petrakerk, het noviciaat en een school van de missie in brand gestoken. De katholieke kerk heeft een document in bezit waaruit blijkt dat de inname van Ahuru past binnen een plan om de hele streek te veroveren.

Na de laatste geweldsexplosie half mei was het op Ambon onheilspellend rustig. Deze Hemelvaartsdag volgde de uitbarsting. 's Middags ontploften bij het stadscentrum meer dan dertig bommen. Op de harde explosies volgde een geratel van automatische geweren. De toedracht is, zoals gebruikelijk, onduidelijk. De angst regeert op Ambon.

De slachtingen afgelopen week waarbij op de Noord-Molukken zeker 75 christenen werden gedood, hebben op Ambon de schrik erin gebracht. De plaatselijke krant Suara Maluku meldt dat waarschijnlijk ook 130 aanvallers zijn gedood. Het bloedbad in het noorden is voor christenen het bewijs dat de moslims zich voorbereiden op verdrijving van de katholieken en protestanten. Van de Molukken willen zij islamitisch gebied maken.

,,We hoeven toch niet te wachten totdat we allemaal worden vermoord. Als er voor christenen op de Molukken geen plaats is, moeten we een andere plek krijgen'', citeert Lies Ulahayanan de brandbrief van de christelijke vrouwenorganisaties aan het Indonesische gezag. ,,Ik heb al tassen met kleren en een noodpakket gepakt. We zijn klaar om te vluchten. Maar de gebieden die voor christenen veilig zijn worden steeds kleiner''.

Er is nog nooit een onafhankelijk onderzoek gedaan naar het geweld, dat op 19 januari 1999 op Ambon tussen christenen en moslims losbarstte en is uitgelopen op een bloedige religieuze oorlog die zich als een bosbrand over de provincie heeft verspreid. Hele dorpen en wijken zijn in vlammen opgegaan. Ambon alleen telt al 80000 vluchtelingen: zowel moslims als christenen.

Duizenden mensen zijn -vaak op gruwelijke wijze- vermoord. Bij de wreedheden deden beide partijen niet voor elkaar onder. Lies Ulahayanan verloor twee familieleden. ,,Een neef werd onthoofd, maar we hebben alleen zijn hoofd kunnen begraven. De rest van zijn lichaam hebben we niet gevonden''.

In een vluchtelingenkamp voor moslims in Ambon vertelt Siti Arifin over de moord op haar broer: ,,Christenen vielen onze wijk aan. Ze staken honderden huizen in brand. Mijn broer wist mij en veel andere mensen te redden. Maar toen hij wat water wilde drinken, werd hij door christenen gegrepen. Ze hebben hem in stukken gehakt. In het militair hospitaal, waar hij naartoe werd gebracht, bleek zijn lichaam niet meer compleet te zijn''.

Het geweld heeft de bevolking verscheurd. De stad is verdeeld in christelijke en islamitische wijken. Het gouverneurskantoor ligt precies op de grens. Het langgerekte lage, witte gebouw is een van de weinige neutrale zones waar christenen en moslims elkaar nog ontmoeten. Achter het kantoor ligt het christelijke stadscentrum, waar moslims niet meer durven te komen uit vrees vermoord te worden.

In een christelijke kampong wonen vier moslimkinderen in hun kleine planken krotje. Hun ouders zijn vorig jaar naar Java vertrokken. ,,Mijn vader is een Ambonese moslim en mijn moeder komt uit Java. Maar mijn vader wilde niet meevechten, daarom zijn ze gevlucht'', vertelt Fettie (16), de oudste, met haar zieke baby van vier maanden op de arm. De buurt en de kerk vangen deze kinderen op. Ook wonen er nog een paar christelijke gezinnen in islamitisch gebied. Ze vormen een uitzondering.

Naast het huisje van de vier kinderen staat op een muur 'Israël' gekalkt: het land waarmee de christenen zich identificeren. De gehavende boulevard A.Y. Patty die voor het gouverneursgebouw loopt, noemen de christenen spottend de Gazalinie. Daar begint het woongebied van de moslims, die bij de gevechten in een veel kleiner gebied zijn gedreven. ,,Onze zone is maar zes kilometer lang. Het is benauwend'', zegt een islamitische journalist. ,,Wij zijn vreselijk bang met die gevechten. Als de christenen komen, vechten veel moslims mee voor de bescherming van ons gebied''.

De samenleving op Ambon is volledig ontwricht. Bedrijven zijn verwoest of gesloten. Velen hebben hun baan verloren. Alleen in de handel valt nog wat te verdienen. Buitenlandse organisaties hebben hun buitenlandse staf teruggetrokken. Al twee weken landen er geen passagiersvliegtuigen op het vliegveld van Ambon. De overheid functioneert nauwelijks. Veel instellingen zijn dicht. ,,Ik kan me niet meer concentreren. We leven onder voortdurende stress. We wachten op het eerste geweerschot. Dan vluchten we het kantoor uit. Ik ben de eerste die wegrent. Onze afdeling telt 78 mensen, maar als er twintig zijn gekomen, is het veel'', zegt Lies Ulahayanan, die op het gouverneurskantoor werkt.

Zelfs de kranten zijn religieus gezuiverd en werken met exclusief christelijke of islamitische redacties. Kinderen gaan naar gescheiden scholen en groeien op met een vijandsbeeld. Onder moslims en christenen bevinden zich kinderen die hebben gezien hoe hun ouders werden afgeslacht. Elke nieuwe geweldsgolf drijft de gemeenschappen verder uitelkaar. Telefonisch contact tussen familieleden en vrienden is vaak niet mogelijk. Christenen merken dat hun moslimvrienden uit angst voor represailles door islamitische fanatici niets meer via de telefoon willen zeggen.

Moslims die met christenen samenwerkten, komen niet meer naar gezamenlijke vergaderingen of zijn van het eiland weggevlucht. Voor buitenstaanders is het moeilijk de stemming in het islamitische gebied te peilen. ,,Je kunt geen gewone mensen interviewen. De situatie is veel te gespannen'', zegt de islamitische journalist.

In het huis van de dominee van de christelijke wijk Kuda Mati zit Agus Wattimena. Een paardestaart steekt uit onder zijn zwarte baret. Wattimena is een van de meer gerespecteerde leiders van de christelijke sirula, het oud-Molukse woord voor jager. Aan de muur boven zijn hoofd hangt een geborduurd schilderij van een gekruisigde Christus.

,,Er zijn nog maar twee manieren om tot vrede te komen. Het kan zijn dat God ons zal helpen vrede te sluiten. De andere oplossing is dat óf de moslims óf de christenen worden gedood. Het is een kwestie van doden of gedood worden. Miljoenen roepia's zijn aan verzoeningsinitiatieven uitgegeven, maar het heeft geen enkel resultaat opgeleverd. De moslims willen ons uitroeien. Ze maken geen vredesgebaar. We horen slechts oorlogsverklaringen. We vechten nu voor het overleven van het christendom. Voor elk gevecht informeren we de kerk. Als zij toestemming geven dan gaan we de strijd aan'', zegt Wattimena, die zelf ambtenaar en voorganger is geweest.

Vlak bij het huis van de dominee ligt een verzamelplaats van de christelijke strijders. Priesters en dominees zegenen hen voordat ze naar het front gaan. Dit wordt gevolgd door een minuut stilte. Volgens Wattimena kan hij 300 stoottroepers inzetten. Zijn totale 'volksleger' telt rond de 50000 man.

,,Laat ze maar komen. Dan maken we ze af. Ik heb 100000 moslims gemobiliseerd'', zegt de islamitische leider Muhammad Yusuf Ely. ,,Als de christenen aanvallen, betalen ze een hoge prijs. Al onze vrouwen, kinderen en ouderen zullen zich verdedigen. Ze vinden het niet erg om te sneuvelen. Want voor moslims is het een eer om te sterven in de Jihad. Als we sterven voor de verdediging van ons geloof, geeft God ons de beste plaats in de hemel''

VERVOLG OP PAGINA 19

Doden of gedood worden

VERVOLG VAN PAGINA 17

Hulpeloos laat gouverneur Saleh Latuconsina - zelf een moslim - zijn armen hangen. ,,Ik ben nu ruim twee jaar gouverneur. Maar het lijkt wel een eeuw''. Het liefst zou hij ermee stoppen, maar moslims oefenen grote druk op hem uit om aan te blijven omdat de kans groot is dat de volgende gouverneur een christen is. ,,Ze zullen hem vermoorden als hij aftreedt'', meldt Yusuf Ely.

,,De situatie is zo gecompliceerd'', zegt de gouverneur, die door alle partijen voor een 'slappeling' wordt uitgemaakt. ,,De moslims zijn zeer verdeeld. De christenen daarentegen zijn goed georganiseerd, kunnen daardoor beter in bedwang worden gehouden. Ze luisteren naar de kerk en hun leiders.''

Gouverneur Latuconsina heeft niet alleen te maken met lokale krachten, die in een ware wapenwedloop zijn verwikkeld. (Beide partijen hebben naast de zelfgemaakte geweren en bommen automatische geweren.) Hij is ervan overtuigd dat een deel van de politieke elite in Jakarta het geweld op Ambon organiseert. Dat blijkt uit de komst van duizenden strijders van Laskar Jihad, die in april op Java een militaire training ondergingen voordat ze ongehinderd op de boot naar Ambon stapten. ,,Nog steeds arriveren er groepjes van Laskar Jihad. Ik heb de minister van transport gevraagd hen tegen te houden. Maar hij antwoordde dat bewegingsvrijheid een mensenrecht is'', zegt Latuconsina.

Het heet dat de islamitische manschappen de moslimbroeders op Ambon sociale en religieuze bijstand komen verlenen. Geen christen die dat gelooft. Meteen nadat de komst van de eerste Jihadgroepen, meldden de media dat Laskar Jihad over een heel arsenaal moderne wapens beschikt. Het leidde tot paniek onder de christenen.

De bewijzen stapelen zich intussen op dat Laskar Jihad, samen met soldaten van bataljon 303, de genie en lokale moslims betrokken waren bij de geweldsuitbarsting vorige maand. ,,De Ambonese moslims staan bij de gevechten vooraan, maar ze hebben uniformen van Laskar Jihad aan. Daarachter komt de echte Laskar Jihad'', legt de gouverneur uit. De islamitische troepen hebben volgens Latuconsina een negatieve invloed op de Ambonese moslims. ,,Door Laskar Jihad voelen ze zich sterker. Ze zijn agressiever. De Laskar Jihad werkt als doping''.

De gouverneur vindt dat het 'heilige leger' moet vertrekken, maar zoekt nog naar de beste strategie om de duizenden strijders op vreedzame manier weg te krijgen. ,,De moslims denken dat Laskar Jihad hen wil helpen, terwijl de christenen zeggen dat ze zijn gekomen om samen met de moslims te vechten. Laskar Jihad moet weg. Maar ik moet alle risico's overwegen. We proberen eerst te onderhandelen. Als ze weigeren weg te gaan moeten we wellicht dwang gebruiken. Ik vrees echter dat zo'n actie op een slachting uitloopt als het leger op de moslims zal moeten schieten.''

De veiligheidstroepen op Ambon vormen een onzekere factor. In de hele provincie zijn elf bataljons (ongeveer 8000 soldaten) gestationeerd. De regio is volledig gemilitariseerd. Op Ambon zijn zes bataljons gelegerd. De soldaten zijn vooral in het islamitische deel geplaatst. ,,Ik zei een half jaar geleden al: de situatie hangt af van het optreden van het leger.'' De veiligheidstroepen zijn echter al net zo verdeeld als de bevolking. Sommige eenheden - bataljon 509 en de marine - hebben hun neutraliteit weten te bewaren. Maar veel politieagenten staan openlijk aan de kant van de christenen, terwijl bataljon 303 en de genie samen met de moslims tegen de christenen vechten. ,,Het probleem is dat ze geen discipline hebben. Onlangs ving ik een radioboodschap op van een militair waaruit bleek dat hij al een of twee maanden zijn voedseltoelage niet had ontvangen'', klaagt de gouverneur. De slechtbetaalde soldaten zijn voor hun voedsel vaak afhankelijk van de bevolking, die hen eten en soms ook kleren komt brengen.

,,De Indonesische regering roept altijd dat ze alles kan oplossen. Maar de regering lost helemaal niks op. Ze doet het tegendeel'', roept de uiterst geemotioneerde Alexander Manuputty van de pro-christelijke stichting Nunusaku for Human Rights. ,,De Verenigde Naties moeten ingrijpen. Zo snel mogelijk moeten hier vredestroepen komen, want Indonesië slaagt er niet in het geweld te stoppen.'' Ook de studenten van de christelijke universiteit Ukim hebben op Hemelvaartsdag om blauwhelmen gevraagd. Van islamitische zijde is er weinig steun voor buitenlandse inmenging. ,,Geen enkel nut. Het zal ook niet gebeuren, want Ambon is geen Oost-Timor'', reageert Yusuf Ely.

De paniek onder de bevolking heeft echter nog een taboe doorbroken. ,,We kunnen niet langer bij Indonesië blijven. Dat realiseren we ons nu er na zestien maanden geen enkel uitzicht is op een einde aan de tragedie op de Molukken komt. We strijden voor onze onafhankelijkheid'', stelt Manuputty. Er liggen echter nog geen duidelijke plannen voor een eigen staat op tafel. Het onafhankelijkheidsidee is voor de meesten uit wanhoop geboren en leeft bij beide geloofsgroepen.

Op 15 mei ondertekende een gemengde groep moslims en christenen een petitie waarin wordt gepleit voor een vrije republiek der Molukken. Maar sommige voorstanders vinden het veel te gevaarlijk om de kwestie van onafhankelijkheid nu openlijk naar voren te brengen. ,,Het geweld van de afgelopen 16 maanden zal ten onrechte in dat perspectief worden geplaatst. De regering beschuldigt ons er altijd al van dat de RMS achter dit conflict zit. Je kunt je voorstellen hoe de regering en het leger straks gaan reageren als dit plan massaal wordt uitgedragen'', zegt een kerkelijke bron.

,,Ze zijn gek'', stelt Yusuf Ely. ,,Welk deel van de Molukken willen ze dan hebben? Ja, we weten dat de RMS erachter zit. Maar dat zal nooit meer op Ambon gebeuren. De moslims zullen zich nooit afsplitsen van Indonesië''.

Toch krijgen de pleitbezorgers voor een vrij Molukken steun uit onverdachte hoek. Een Javaanse jongen, die al jaren in Ambon werkt, zegt: ,,Ik schaam me voor mijn regering. Zij kan de christenen geen veiligheid bieden. Ik kan me goed voorstellen dat de Molukkers onafhankelijkheid willen''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden