Dode letters, levende letters, gedachten, gedachten

Op de 'afsluitende happening' van de Maand van de Filosofie werden de bezoekers getrakteerd op een stevige filo-maaltijd: op Plato's Symposium, Descartes' Meditaties, Kants Kritik der reinen Vernunft, Wittgensteins Tractatus, Levinas' Totalité et Infini, Nussbaums Fragility of goodness en nog vele andere klassiekers. Genoeg voedsel om tal van minder filosofische maanden mee door te komen.

Verscholen tussen groene bomen in bloei, ver van de haastige nieuwe tijd met zijn elektronische snelwegen en zijn voorbijflitsende beelden van hemels geluk en hellepijn, ligt een kleine tempel van de geest.

Deze ooit door Frederik van Eeden opgezette denkkolonie te Leusden heeft iets weg van een religieus oord, compleet met kapelletjes en ruimtes voor bezinning. Hier kun je je even terugtrekken uit het actieve leven om de vita contemplativa te ervaren, het beschouwende bestaan.

Een leven dat niet over zichzelf nadenkt, is niet goed geleid, volgens de oude Griekse leermeesters van de filosofie. Vandaar dat iedereen zo vroeg uit de veren is gekomen om filosofisch koffie te drinken, te lunchen en te dineren, om zich te oefenen in het socratisch gesprek, een filosofisch essay te leren schrijven, en om te twisten over de vraag of dichters zich nu wel of niet met de wijsbegeerte moeten inlaten. Maar vooral ging het hierom: kennis te nemen van al die dode letters in de grote wijsgerige werken, om op die manier de gedachten levendig te houden.

Met al die filosofische leken en amateurs die hun vrije zaterdag aan de wijsbegeerte offeren, blijkt opnieuw hoe sterk de lokroep is van de filosofie. De bezoekers zijn gemiddeld wat ouder dan de nachtbrakers die op 6 april de Nacht van de Filosofie aandeden. Op de jonge vrouw die pas om twee uur verschijnt na, blijken de meesten geen bezwaar tegen het vroege opstaan te hebben.

,,De Maand van de Filosofie is natuurlijk een commerciële stunt'', zegt Erik Heijerman, die de dag mag inleiden. ,,Maar toch een die wat zegt over de tijd waarin wij leven: we liften mee op de blijkbaar bestaande behoefte aan filosofische reflectie.''

Wat is filosofie? Heijerman haalt Bertrand Russell aan die filosofie de discipline noemde ,,die problemen probeert op te lossen waar geen kant-en-klare oplossingen voor zijn.'' Soms worden die oplossingen wel gevonden, zoals toen in de 16de en 17de eeuw het experiment werd ontdekt dat het mogelijk maakte om theorieën over de werkelijkheid aan die werkelijkheid te toetsen. ,,Maar zodra er een wetenschappelijke methode komt om een probleem op te lossen, splitst een wetenschap zich van de filosofie af'', zegt Heijerman. ,,Zo is het bijvoorbeeld met de wis- en natuurkunde gegaan, en recentelijk, rond 1900, nog met de psychologie. Maar de filosofie kent hardnekkige vragen, waar we nog steeds geen oplossingsmethoden en dus ook geen oplossingen voor hebben.''

Instemmend haalt hij een passage aan uit het boek Bekentenissen van een filosoof van Brian Magee: ,,De waarheid is dat wie dan ook, op welke leeftijd dan ook, ongeacht wat men tot dan toe heeft gelezen, méér inzicht kan putten uit voor het eerst lezen van Spinoza of Schopenhauer dan uit welk boek van de afgelopen dertig jaar ook. Wie dit niet begrijpt, begrijpt de fundamentele aard van de filosofie niet. Alle tijd die je in secundaire literatuur steekt, is een leven in het ondiepe, terwijl alle tijd die je aan de belangrijke filosofen besteedt, leven is dat zich afspeelt in de grenzeloze diepte van de oceaan.''

Machiel Keestra, die Hegels hoofdwerk Phaenomenologie des Geistes van tekst en uitleg voorziet, is het er niet mee eens. Volgens hem kun je voor sommige vraagstukken niet terecht bij de oude meesters, simpelweg omdat bepaalde problemen waar wij nu mee geconfronteerd worden volstrekt nieuw zijn: ,,In de tijd van Hegel was er nog geen sprake van de multiculturele samenleving of genetische manipulatie.'' Toch heeft Hegel iets te bieden, zegt hij, want deze denker legt juist uit hoe de geschiedenis ons steeds voor nieuwe problemen stelt.

Als een soort baron von Münchhausen stelde Hegel zich in zijn hoofdwerk de taak om 'de tijdgeest' (het woord stamt uit zijn filosofie) te begrijpen. Net zoals de beroemde baron zich aan zijn eigen haren uit een moeras kon trekken, poneerde Hegel de idee van een bewustzijn dat zich (in de tijd) van zichzelf bewust wordt. Hoewel hij niet zo'n vooruit gangsoptimist was, die dacht dat in de toekomst alles alléén maar beter kon worden -mensen zijn immers in staat om alles te vernietigen en terug te vallen in de barbarij- dacht Hegel dat wij geleidelijk op weg zijn naar een toekomst, waarin het denken alle tegenstellingen in zich heeft verenigd en opgelost. Daarbij ging het hem niet om een individueel proces, maar om dat van een collectief. ,,Volgens Hegel is het individu een onvolledige geest'', zegt Keestra. Het is de wereldgeest -datgene dat onze hele cultuur heeft vormgegeven en nog steeds vorm geeft- dat zich van zichzelf bewust moet worden.

Henri Krop, al zeven jaar bezig met het verzorgen van een nieuwe vertaling van Spinoza's Ethica, vertelt enthousiast over Nederlands beroemdste filosoof: ,,De mens, zegt Spinoza, is een wezen dat streeft naar de voortzetting van het zijn. Als we het idee hebben dat wij verder kunnen leven, stemt ons dat vreugdevol. We leven niet alleen, en ook dat is een reden tot geluk. Wie een blij mens tegenkomt, zegt Spinoza, wordt zelf ook blij.'' Maar uiteindelijk blijkt ook bij Spinoza het echte geluk afhankelijk te zijn van kennis en inzicht. ,,Om met de hartstochten om te gaan, moet ik tot kennis komen. In het verkrijgen van inzicht in onze hartstochten, ligt de sleutel tot verlossing. ''

Nieuwe zeeën van wijsheid worden in andere zalen aangeboord. En wie het gevoel heeft te verdrinken, weet zich getroost: het duurt nog een heel jaar voor er weer een Maand van de Filosofie aanbreekt. Tijd genoeg dus om enigszins te leren zwemmen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden