Docutainment, geliefd genre in 2011

Het International Documentary Film Festival Amsterdam (IDFA) dat vandaag begint, zit als altijd vol geëngageerde journalistiek, maar films met kleine persoonlijke verhalen winnen terrein.

'Het is wel leuk om de Niagara-waterval roze te verlichten, maar wat dóe je daar uiteindelijk mee?" vraagt iemand droogjes in 'Pink Ribbons Inc.', een van de documentaires in de hoofdcompetitie van het International Documentary Film Festival Amsterdam (IDFA) dat vandaag begint. In de film fileert de Zwitsers-Canadese cineaste Lea Pool de mechanismen achter de Amerikaanse organisatie die met grootse 'roze' evenementen geld inzamelt voor de bestrijding van borstkanker.

Een prima goed doel, zou je zeggen. Toch schetst Pool een prachtig contrast tussen de nadrukkelijk optimistische, uitgelaten 'fuzzy' sfeer van roze marathons en benefieten, en de werkelijkheid, nuchter verwoord door medici, wetenschappers, opiniemakers en, niet onbelangrijk, patiënten zelf. Miljarden zijn er al ingezameld, maar is er inmiddels een medicijn? Weten we meer over de oorzaken? Pool, als maker nadrukkelijk op de achtergrond, creëert een onthutsend beeld van hedendaags charitatief werk dat zo dicht tegen grote bedrijven aanschurkt dat je je kunt afvragen wie nou eigenlijk wiens belangen dient.

'Pink Ribbons Inc.' is het type documentaire dat altijd een belangrijke plaats heeft ingenomen binnen het festival, dat dit jaar z'n 24ste editie beleeft: gedegen onderzoeksjournalistiek, maatschappelijk geëngageerd. Sociale bewogenheid, verontwaardiging over misstanden zijn vaak de aanleiding voor documentairemakers om de wereld in te trekken en de camera te gebruiken als stille observator, gewetensvolle getuige of boos breekijzer.

Het Engelse 'Four Horsemen', waarin economen en denkers het naderend failliet van het westerse neo- kapitalistische model aankondigen, is ook zo'n film die een onderwerp groot, breed en secuur aanpakt. En je als toeschouwer beduusd achterlaat: gaat het Westen ten onder? Dat is natuurlijk de bedoeling: zulke films zetten aan tot denken, vragen stellen, misschien zelfs tot actie.

Globalisering, milieuvraagstukken, armoede, de wereld na 9/11 bepaalden een aantal jaar geleden voor een belangrijk deel de toon van het festival. Het zullen dankbare onderwerpen voor documentairemakers blijven. Maar daarnaast valt in de 339 films die de festivalstaf selecteerde uit het tienvoudige dat werd ingestuurd, op dat veel makers juist een andere weg inslaan, zegt directeur Ally Derks. "Persoonlijke, kleine verhalen, zoektochten, films met drama en spanning." Entertainment vervat in een documentairevorm. Op het festivalkantoor, vertelt ze, bezigt men al de term 'docutainment'.

De openingsfilm, 'The Ambassador' is daar een mooi voorbeeld van. Het eigenaardige relaas van een Deense journalist die zich in de Centraal-Afrikaanse Republiek voordoet als diplomaat voor Liberia heeft corruptie en uitbuiting niet zozeer als onderwerp, ze vormen eerder het decor van een spannende, geestige avonturenfilm die volgens het abc van Hollywoodscenario's lijkt te zijn gemaakt.

Ingetogener is het met gevoel voor drama getitelde 'Dad or a Life', waarin de Duitse Sandra van Slooten in de VS op zoek gaat naar haar vader die ze in veertig jaar nauwelijks heeft gezien. Hun ontmoeting in Seattle moet het emotionele hoogtepunt van haar reis door het land, én van de film worden. Maar gaandeweg lijkt de tocht zelf, die ook langs andere familieleden voert, een doel op zich. Van Slooten werpt blikken van verwondering op het open landschap en Amerika's autocultuur, op oude familiefilmpjes met haar vader als atletische blonde god en op de armoede die ze bij een tante aantreft. En tenslotte op de man met parkinson die haar vader nu blijkt te zijn. Juist die open blik van verwondering en nieuwsgierigheid, ver verwijderd van grote kwesties, politiek en actualiteit, is een krachtige factor in de documentaire, omdat die soms toegang geeft tot zulke particuliere, intieme portretjes dat ze juist weer universeel worden.

'Songs', van de Braziliaanse Eduardo Coutinho, is orale geschiedenis rond liedjes. Een voor een nemen op een stoeltje tegen een zwarte achtergrond mensen plaats die iets zeggen over een lied dat ze aan het hart ligt. Ze vertellen waarom dat zo is, en beginnen te zingen. 'Esmeralda' is een liedje dat zijn moeder altijd zong, vertelt een man. Ze deed dat tijdens haar werk: kleding maken, zoals trouwjurken. Ineens begint de man te huilen, hij snapt zelf ook niet waarom. Hij heeft juist mooie herinneringen aan die momenten. Een vrouw die even later op de stoel zit, laat een papiertje zien waarop ooit haar jeugdliefde een liedje voor haar heeft geschreven. Decennia later denkt ze nog steeds aan hem. Ook zij huilt. De liedjes, of liever de herinneringen die muziek kan oproepen, blijken een geweldige aanleiding voor levensverhalen over verloren of juist gevonden liefdes, voor ontboezemingen waar de vertellers soms zelf van staan te kijken. Welk liedje maakt mij aan het huilen? denk je onwillekeurig. Een verbluffend eenvoudige, verrassend ontroerende film.

De charme van het festival is, keer op keer, de enorme reikwijdte van films die hoe uiteenlopend ook in stijl en onderwerp, onder de documentaire-paraplu kunnen worden geschaard. Als bezoeker ga je van de lyrische, drukke wereld van motion design ('New York in Motion'), naar de verstilde wereld van een jonge Russische vrouw die gaat sterven in 'Outro'. Van bosbranden in Australië ('Then the Wind Changed') naar een dagje aan een Chileens strand in 'The Lifeguard'. De laatste is een meesterlijke losse schets van het werk van een strandbadmeester. Mauro - zonnebril, baardje, dreadlocks - neemt dat uitermate serieus. Streng spreekt hij de badgasten toe: niet in onderbroek op het strand, niet barbecuen.

Maar zelf het water ingaan? Ho maar. En passant kijkt maakster Maite Alberdi rond op het strand met een blik die een beetje aan Bert Haanstra's 'Bij de beesten af', of Jacques Tati's 'Les vacances de Monsieur Hulot' doet denken: alledaags gedrag van mensen, altijd leuk. Je ziet jezelf er zo tussen zitten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden