Documenten bewijzen: de CIA zat achter Dokter Zjivago

Still uit de verfilming van Dokter Zjivago Beeld filmstill
Still uit de verfilming van Dokter ZjivagoBeeld filmstill

Het was een aanfluiting voor de Sovjetunie, toen Boris Pasternak in 1958 de Nobelprijs voor literatuur won. De schrijver van de roman Dokter Zjivago had zijn boek immers niet in zijn thuisland mogen publiceren. Sovjetleider Chroesjtsjov was woest, en uit Moskou kwamen sputterende geluiden over de 'agenten van het imperialisme' die achter de prijs zouden zitten.

Dat riepen de communisten natuurlijk wel vaker als iets niet helemaal naar hun zin ging. Maar na ruim een halve eeuw blijkt dat ze in dit geval wel degelijk een punt hadden:de CIA deed erg zijn best om Dokter Zjivago te populariseren.

Er is door historici al vaker gespeculeerd over de rol van de CIA bij de publicatie van het boek. De eerste Russische editie werd in 1958 uitgegeven bij de Nederlandse academische uitgeverij Mouton. Exemplaren van Dokter Zjivago werden vervolgens uitgereikt aan Russische bezoekers van de Wereldtentoonstelling in Brussel in datzelfde jaar, in een handzame kleine editie, die makkelijk mee terug te smokkelen was.

Uit documenten die dit weekend openbaar werden blijkt dat Mouton inderdaad een dekmantel was voor de Amerikaanse geheime dienst, die van mening was dat het boek van Pasternak 'enorme propagandawaarde' had.

Humanistische boodschap
John Maury, de chef van de Sovjetafdeling van de CIA, schreef in een memo aan zijn medewerkers: "Pasternaks humanistische boodschap - dat iedereen recht heeft op een privéleven, en respect als mens verdient, of hij nu wel of niet politiek loyaal is aan de staat - is een fundamentele uitdaging voor de Sovjetethiek, waarin het individu zich moet opofferen voor het communistische systeem".

Maar het was belangrijk dat de inmenging van de CIA geheim bleef, zo waarschuwen de memo's. Daarom kreeg de Russische editie een Nederlands uitgeversstempel. Op de Wereldtentoonstelling in Brussel werd het paviljoen van het Vaticaan gebruikt om het boek toe te stoppen aan Russische bezoekers.

Ook buiten de Sovjetunie werd Dokter Zjivago een succes. Na de Nobelprijs volgde een paar jaar later nog een klassiek geworden verfilming.

Het was niet de enige slag in de Koude Oorlog die op cultureel gebied werd uitgevochten. Zo fungeerde de CIA in de jaren vijftig en zestig als geheime sponsor van abstract-expressionistische schilderkunst. Niet dat het Amerikaanse establishment zelf nu zo'n grote fan was van het anarchistische geklodder van Willem de Kooning of Jackson Pollock. Maar het contrast met de stijve modelarbeiders die op dat moment in de Sovjetunie werden geschilderd, was te mooi en betekenisvol om niet uit te buiten.

Boris Pasternak in 1934 Beeld publiek domein
Boris Pasternak in 1934Beeld publiek domein
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden