Dochter van 'vijanden van het volk' legde passie in klassiek ballet

Door een klein wonder vernam Maja Plisetskaja dat haar moeder samen met haar pasgeboren broertje op transport was gezet naar de steppen van Kazachstan. Het was in de donkerste dagen van de terreurgolf die Sovjetdictator Stalin in zijn land had ontketend. Rachil Messerer slaagde erin vanuit de trein een verfomfaaid briefje aan haar zus naar buiten te smokkelen.

Plisetskaja's moeder was verbannen als echtgenote van een 'vijand van het volk'. Haar vader was in 1938 gearresteerd en, naar later bleek, gëxecuteerd. "In het kamp waar ze zat bevonden zich zesduizend vrouwen van 'vijanden van het volk'", vertelde Plisetskaja met een strak gezicht in een van haar schaarse televisieinterviews. "Ze wisten niet dat het vonnis tegen hun mannen - 'tien jaar gevangenisstraf zonder recht op correspondentie' - een leugen was. Op dat moment waren die allemaal al gefusilleerd. Al die vrouwen waren al weduwe, maar dat wisten ze nog niet."

Haar tante ontfermde zich over de dertienjarige Maja en behoedde haar zo voor het weeshuis. Als kind van een 'vijand van het volk' zette ze haar balletstudies voort, die ze was begonnen op zevenjarige leeftijd.

Plisetskaja was in 1925 in Moskou geboren als kind van joodse ouders. Haar moeder was een bekende actrice, vader een prominent Sovjetfunctionaris. Het gezin woonde vier jaar lang op Spitsbergen, waar Michail Plisetski toezag op de winning van steenkool en Sovjet-consul was.

De liefde voor ballet kreeg Plisetskaja met de paplepel ingegoten. Haar oom Asaf Messerer was een gevierd balletdanser en ook haar beide broers maakten carriere in de balletwereld. Het brandmerk van 'vijand van het volk' vermocht Plisetskaja's bijzondere talent niet te verhullen. In 1943 werd ze aangenomen in het prestigieuze Bolsjoj-theater. Niet lang daarna moest ze optreden voor niemand minder dan Stalin zelf. "Toen ik had gedanst boog ik mijn hoofd en ging zó weg", herinnerde ze zich, de blik neergeslagen. "Want mijn ogen oprichten naar Stalin kon ik niet." Een optreden voor de hoogste leider betekende nog geen vrijbrief te gaan en staan waar ze wilde. Plisetskaja mocht nog geruime tijd het land niet verlaten, omdat ze 'politiek onvolwassen' zou zijn.

Vele jaren later zou ze een petitie tekenen aan Sovjetleider Leonid Brezjnev tegen de rehabilitatie van Stalin. "Communisme is voor mij nog erger dan fascisme", zei ze na de ineenstorting van het communistische regime. "Ik denk dat het aantal slachtoffers onder het communisme groter was."

Pas na het aantreden van Nikita Chroesjtsjov in 1953 werden de teugels gevierd en kon ook de buitenwereld kennismaken met de heel eigen invulling die Plisetskaja gaf aan 'Het Zwanenmeer' en zovele andere klassieke maar ook moderne balletten. Het publiek was verrukt.

Zelf onderstreepte Plisetskaja steeds het belang van passie en muzikaliteit in de dans en stelde met lede ogen vast dat in de balletwereld de nadruk steeds meer verschoof naar technische hoogstandjes. "Ik zou nu waarschijnlijk zijn afgekeurd", lachte ze.

Van dansen kreeg ze nooit genoeg. Tot op hoge leeftijd bleef Plisetskaja triomfen vieren. Wereldwijd is ze als vrijwel geen enkele andere Russische staatsburger overladen met meer prijzen en onderscheidingen.

De Russische componist Rodion Sjtsjedrin, met wie ze in 1958 trouwde, was haar grootste steun en toeverlaat. "Hij gaf me het ballet 'De dame met het hondje' cadeau. Wat kun je je nog meer wensen?" Het muzikale echtpaar woonde meestentijds in Duitsland, maar Moskou bleef haar echte thuis.

Voor haar dood hebben zij en haar man de wens uitgesproken dat hun as uiteindelijk boven Rusland zal worden verstrooid.

Maja Michajlovna Plisetskaja werd geboren op 20 november 1925 in Moskou; ze overleed op 2 mei 2015 in München.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden