Djihadisme begint vaak niet met ideologie, maar met foute vrienden

Een Iraakse jongen houdt zijn wapen omhoog tussen burgers die zich hebben aangemeld bij het Iraakse leger om te vechten tegen Isis. Beeld afp

Een groot deel van de wereld is bezorgd over de successen en de populariteit van de djihadisten van Isis. Wat bezielt de sympathisanten?

Wie wil begrijpen wat Nederlandse jongeren beweegt die meevechten in Syrië of Irak, heeft er weinig aan om hun ideologie te doorgronden. Zicht op de dynamiek in de jongerengroepen waaruit zij voortkomen, geeft veel meer helderheid over hun drijfveren.

Dat zegt terrorismedeskundige Beatrice de Graaf, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, in de Anton de Komlezing die zij morgenavond op uitnodiging van het Verzetsmuseum en Trouw houdt.

"Radicalisering begint vaak niet met ideologie, het begint met foute vrienden, groepen rondhangende jongeren die voor hetzelfde geld in de criminaliteit hadden kunnen belanden en vaak trouwens al een strafblad hebben. Wat hen bindt, zijn verhalen over onrecht, over discriminatie in de disco of bij het vinden van een stage. Onvrede over zulk 'klein onrecht' koppelen ze aan verhalen over de onderdrukking van moslims."

De stap van onvrede over onrecht naar daadwerkelijk meevechten lijkt erg groot...
"Die is vooral te verklaren door te kijken naar groepsdynamiek. Binnen zo'n groep wisselen jongeren filmpjes uit over de strijd van moslims, over martelaarschap. Die dragen bij aan een stoere, coole identiteit - er wordt al gesproken van een 'pop-djihad'. Je moet begrijpen: zoals het in heel Nederland nu over het wereldkampioenschap voetbal gaat, zo wordt onder moslims in bepaalde kringen nu de overwinning van Isis gevierd. Er zijn al plaatjes opgedoken - het is onduidelijk of ze echt zijn - van een taart die door Nederlandse jongeren aan Isis is aangeboden, met een felicitatietekst erop. Onder veel jongeren is Isis the talk of the town.

"Er zijn nu veel meer beelden beschikbaar dan een paar jaar geleden. Je kan het je bijna niet meer voorstellen, maar de leden van de Hofstadgroep liepen nog rond met videocassettes die te koop waren in vage winkeltjes. Nu gaan er onthoofdingsfilmpjes rond op internet die binnen de kortste keren duizenden keren geliked worden. Een tijd lang was het niet cool om terrorist te zijn, nu is het dat wel. En dat zal nog wel even zo blijven."

Welke rol spelen de familie en vrienden van deze jongeren?
"We weten van eerdere golven van terrorisme dat de kans dat jongeren in actie komen groter wordt als ze zich gesteund voelen door hun omgeving. Dat was al zo bij de acties van Molukse jongeren in de jaren zeventig, toen in de hele Molukse gemeenschap de sfeer heerste van: we begrijpen het wel."

"Dat is nu met de djihadisten weer zo. De verontwaardiging over wat er in Syrië gebeurt, wordt door moslims breed gedeeld. En ook de gedachte dat je er dan heen kan gaan om mee te strijden, kreeg aanvankelijk nog te vaak stilzwijgend steun."

"Maar de beelden die nu rondgaan, zullen ook in moslimkringen wel tot een kentering leiden, verwacht ik. Ouders zeggen: we moeten ons ertegen teweer stellen. De eenstemmigheid onder Nederlandse moslims over wat er in Syrië gebeurt, zal veranderen."

Is ideologie onbelangrijk voor deze jongeren?
"Die komt er soms pas later bij. Ze hebben wel een bepaalde overtuiging, ze positioneren zich als djihadist. Maar een diepgaande kennismaking met de ideologie volgt soms pas als ze vertrokken zijn. Die wordt ze in trainingskampen aangereikt of wordt als legitimatie achteraf ontwikkeld. Terroristische groepen hebben vaak maar een paar harde ideologen, ook dat weten we van eerdere terrorismegolven. De anderen binnen zo'n groep worden meegezogen, en ook daarin speelt de dynamiek van de groep een rol. Want groepsprocessen worden, als die jongeren eenmaal in Syrië zitten, nog veel sterker."

Als de groep zo belangrijk is, hoe kan djihadisme dan het best aangepakt worden?
"De toverwoorden zijn informatievergaring en beheersing van de netwerken. Denk aan de top-600-aanpak van jonge criminelen in Amsterdam. Die worden in de gaten gehouden en krijgen ook hulp om een ander leven op te bouwen."

"Zo'n combinatie van toezicht, hulp bij integratie en dreiging met sancties moet er voor radicaliserende jongeren ook komen, binnen de kaders van de rechtsstaat en met oog voor proportionaliteit."

"Een eerste vereiste is dat alle betrokkenen - politie en welzijnswerkers bijvoorbeeld - de urgentie daarvan zien. Die moeten de signalen leren zien dat jongeren bezig zijn met voorbereidingen voor de strijd in het buitenland."

"Maar zolang de conflicten in het Midden-Oosten voortduren, blijft het dweilen met de kraan open. En daar hebben we maar weinig invloed op."

Anton de Komlezing
De jaarlijkse Anton de Komlezing, een initiatief van het Verzetsmuseum in Amsterdam en Trouw, is bedoeld om aandacht te vragen voor de strijd tegen intolerantie en discriminatie en voor de geschiedenis van minderheidsgroepen in Nederland. De lezing wordt morgenavond gehouden in het Verzetsmuseum. Kaarten zijn te reserveren via 020 - 620 2535.

Beeld Trouw

'Ik vrees wel voor spanningen hier'
Fetih Birceÿin (23), sjiiet, Koerdische Turk, student bedrijfseconomie, bezoekt verschillende Koerdisch-sjiitische moskeeën, woont in het Transvaalkwartier in Den Haag.

"Dat die strijd zich nu ineens in Irak ontpopt, was wel te verwachten. Thuis hebben we de televisiezenders via de schotelantenne en voor wie dat volgt, ziet dit al jaren voorbijkomen. Het is nu alleen nog veel heftiger en gruwelijker."

"Die lui van Isis zijn de meest gewelddadige soennitische extremisten die er zijn. Ze willen een islamitisch kalifaat. Nee, dat willen ze eigenlijk niet. Ze willen een eigen staat waar alleen gelijkgezinden wonen volgens de regels die zijn bepaald door een paar extremistische mannen. Daar passen sommige moslims, want sjiieten zijn ook moslims, niet in. Omdat we net een beetje anders geloven."

"Ik vrees wel voor spanningen hier in Nederland. Tussen sjiieten en soennieten gaat het al niet zo goed. Als ze ons hier aanvallen, gaan we onszelf verdedigen, vanzelfsprekend."

'Sjiieten hoeven van mij niet dood'
Erdil Garash (27), sjiiet, Irakees, waterbouwkundige, bezoekt een sjiitische moskee in de Haagse wijk Rustenburg-Oostbroek, woont ook in die wijk.

"Voor mij is deze oorlog geen nieuws. Waar ik wel van schrik, is het geweld en dat het allemaal ineens zo snel gaat."

"Mijn hele familie is in Nederland en Duitsland, dus het raakt mij niet persoonlijk. Het is wel vreselijk wat er met onze sjiitische heiligdommen gebeurt. Die rijke historie wordt nu afgebroken door een groep radicale gekken. Dat doet mij pijn. Ik ben in Irak geboren, maar ben heel jong met mijn familie naar Nederland gekomen. Ik heb mij leren afsluiten voor al dat gedonder daar. Dit gaat nooit beter worden. Eerst Saddam Hoessein, nu Maliki, straks misschien wel een Isis-leider. Het is nooit goed gegaan en ik verwacht dat het ook niet beter zal worden."

"Ik ken veel soennieten en voel mij niet door ze bedreigd. We gaan prima met elkaar om. Het geloof speelt in mijn vriendschappen niet zo'n belangrijke rol. Misschien wel vanwege die mogelijke spanningen tussen de twee moslimstromingen."

'Wat Isis doet, is volstrekt terecht'
Brahim Bourazike (24), soenniet, Marokkaans, vrijwilliger bij islamitische organisaties, bezoekt verschillende moskeeën in Den Haag, woont in de Haagse Schilderswijk.

"Wat Isis doet, is volstrekt terecht. Na jarenlange onderdrukking is het nu tijd om de macht over te nemen. Desnoods met geweld. In Irak en Syrië deugen de leiders niet en daarom moeten er harde maatregelen worden getroffen."

"Die shia zijn ongelovigen. Zij hebben het over hun heiligdommen, maar dat is heidens. Hoezo heiligdommen? We hebben Mekka en Medina en nog een paar plekken waar de profeet Mohammed, vrede zij met hem, heeft geleefd en gestreden. Dat zijn heiligdommen. Niet die monumentjes van de sjiieten. Zij zijn geen moslim. Zij bidden anders, zij vieren de hoogtijdagen anders. Zij eren anders. Binnen het christendom worden sekten toch ook niet serieus genomen? Zij worden toch ook verketterd? Precies dat gebeurt bij de shia. Ik geloof in een zuiver islamitisch kalifaat. In Nederland gaat dat er niet komen, daarom heeft het volgens mij geen zin om hier te vechten. Maar in Syrië en Irak kan dat nu wel. Daar moeten we voor strijden. Die kans mogen we, insha'Allah, niet voorbij laten gaan."

'Zij van Isis zijn geen echte moslims'
Latif Chichami (28), soenniet, Marokkaans, callcentermedewerker, bezoekt moskee El Islam in de Haagse Schilderswijk, woont in de Haagse Zuiderparkbuurt.

"Wat ik altijd van huis uit en in de moskee heb geleerd, is dat geweld niet de oplossing is. Kwaad moet je niet met kwaad vergelden. Wat er nu in Irak gebeurt, is nog veel erger. Daar wordt kwaad met nog erger kwaad bestreden. Die lui van Isis zijn geen echte moslims. Zij zijn wreedaarden, psychopaten lijken het wel."

"Ik ben een soenniet, maar zoals ze dat zeggen een gematigde moslim. Ik ben tegen geweld en ik ben voor inpassing in de samenleving waarin je leeft. Ik wil mensen niet tot last zijn, zoals de meeste moslims in Nederland. Daarnaast hoop ik natuurlijk ook respect terug te krijgen voor mij en mijn geloof. Ik wens dat ook voor anderen. Ik vind het absurd dat mensen worden afgeslacht omdat ze sjiiet zijn. Dat het in Irak politiek niet goed gaat, dat kan, maar dan ga je niet zo wreed tekeer tegen burgers."

'Wij gaan prima met soennieten om'
Wassim Kadarou (30), soenniet, Marokkaans, automonteur, bezoekt de As Soennahmoskee, woont in het Haagse Laakkwartier.

"De situatie in Syrië begrijp ik heel goed. Daar is een moorddadig regime dat weg moet en plaats moet maken voor het volk. Daar verdedigen moslims hun hebben en houden. Soennieten werden daar aangevallen, dan mag je je verdedigen. In Irak ligt dat anders. Daar zijn de soenni's nu bezig met een regelrechte aanval waarbij bewust vele slachtoffers worden gemaakt. Volgens de islam mag je jezelf verdedigen, maar alleen als dat echt nodig is. Niet om mensen bewust te kwetsen."

"Ik ben een salafist en ik geloof erin dat dit de ware weg is van de profeet Mohammed. Ik houd niet van sjiieten, omdat zij die ware weg niet bewandelen, maar ze hoeven wat mij betreft niet dood, zoals Isis dat voorstaat. Mijn salafigeloof is die van de klassieke leer. Ik wil niets met geweld of macht te maken hebben en daarom dus ook liever niet met oorlog."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden