Djihad is geen synoniem voor terrorisme

Nederlandse moslims die in Syrië hebben gevochten vormen een risico, maar zullen hun djihad niet één op één omzetten in acties in Nederland, stelt islamkenner Joas Wagemakers.

De berichten over Nederlandse Syriëgangers die daar zelfmoordaanslagen hebben gepleegd doen vrezen dat andere djihadstrijders zich bij terugkomst hier wellicht ook met geweld bezig gaan houden. Deze angst is niet ongegrond. Hoewel deskundigen er op hebben gewezen dat Syriëgangers een diverse groep vormen en lang niet allemaal aanslagen zullen plegen in Nederland, blijft dat gevaar bij een deel van hen aanwezig. Meestal wordt aangenomen dat deze laatste groep bestaat uit overtuigde supporters van djihad. Toch laat een kijkje in de geschiedenis zien dat dit concept niet automatisch vereenzelvigd kan worden met terrorisme.

Het woord 'djihad' is afgeleid van het Arabische jaahada, wat 'zich inspannen' betekent. In de Koran wordt djihad op diverse manieren gebruikt, vaak in combinatie met de woorden 'op de weg van God', wat duidt op religieuze motieven.

Gewapende strijd

Hoewel veel moslims djihad beschouwen als innerlijk verzet tegen eigen zonden, is er meer schriftuurlijk bewijs voor djihad als gewapende strijd. Volgens de overlevering was Mohammed in diverse veldslagen verwikkeld. Deze werden door vroege geleerden al gezien als vormen van djihad. De veldslagen komen in de bronnen niet over als terrorisme avant la lettre, maar als een aan regels gebonden strijd. Zo zijn er uitspraken waarin de profeet het verbiedt om vrouwen en kinderen tot doelwit te nemen en ook het verminken van lijken werd afgewezen.

Toen moslims vanaf de zevende eeuw delen van Afrika, Azië en Europa veroverden, merkten islamitische geleerden dat Mohammeds regels over strijd vaak beperkend van aard waren. Ze probeerden, wellicht om de veroveringen juridisch te vergemakkelijken, deze normen soepel uit te leggen. Zo verkoos men bij tegenstrijdige koranpassages vaak de meest offensieve verzen en probeerde men moslims juridische ruimte te verschaffen in de strijd, zonder regels te overtreden. Dit leidde er bijvoorbeeld toe dat het verbod op strijd tegen vrouwen en kinderen van kracht bleef, maar alleen als ze niet meestreden tegen de moslims, waarbij de definitie van een strijder steeds ruimer werd opgevat.

Osama bin Laden

Hoewel de geleerden niet per se de regels van Mohammed omzeilden maar ze bovenal in het licht van hun tijd uitlegden, opende hun manier van interpreteren wel de deur voor de redeneringen van hedendaagse terroristen. Osama bin Laden zag bijvoorbeeld alle Amerikanen als legitieme doelwitten, mede omdat zij stemden in presidentsverkiezingen, wat hen verantwoordelijk zou maken voor het regeringsbeleid. Door zulke redeneringen is het een kleine stap naar terrorisme, waarbij burgerslachtoffers als collateral damage of als legitieme doelwitten worden afgeschilderd. Volgens critici van al-Kaida verkracht dit islamitische oorlogsregels; volgens Bin Laden stond zijn djihad juist in een rechtstraditie die begon bij Mohammed.

Djihad is dus zeker niet per definitie terrorisme. Maar wat betekent dat dan voor terugkerende Nederlandse Syriëgangers? Bij andere 'djihadtrekpleisters' uit het verleden, zoals Afghanistan of Irak, hebben strijders na terugkeer in het Westen soms voor verdere radicalisering gezorgd. In moslimlanden zijn terugkerende strijders vaker een bron van problemen geweest, mede door het sociale isolement waarin ze terechtkwamen. Dat leidde er soms toe dat men oude makkers opzocht en terugviel in het gebruik van geweld. Hoewel het een minderheid betrof, is ook hier zo'n scenario niet ondenkbaar.

Toch is het goed te onderstrepen dat onder moslims, gebaseerd op de ontwikkeling van djihad, verschillend over oorlog wordt gedacht. Zelfs sommige djihadstrijders achten, in navolging van wat Mohammed zei, het doden van vrouwen en kinderen ontoelaatbaar. Bovendien zien djihadisten een groot ideologisch verschil tussen enerzijds het Syrische regime - dat zich volgens hen ten onrechte met de islam associeert, het eigen volk onderdrukt en 'de moslims' doodt - en Nederland anderzijds, waarvoor geen van deze zaken gelden. Wil dit zeggen dat overtuigde Nederlandse djihadstrijders ons bij terugkomst dus met rust zullen laten? Nee. Het betekent wel dat zelfs zij hun djihad in Syrië niet noodzakelijkerwijs zullen vertalen naar terrorisme in Nederland.

Het boek 'Salafisme: Utopische idealen in een weerbarstige praktijk', van Joas Wagemakers, Martijn de Koning en Carmen Becker, verschijnt donderdag bij uitgeverij Parthenon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden