Djengis Aitmatov 1928-2008

Hij leverde consequent kritiek op het Sovjetsysteem, subtiel genoeg om buiten de gevarenzone te blijven. Toen de Sovjet-Unie uiteenviel werd Djengis Aitmatov ambassadeur van Kirgizië.

Wat moet Nagima Aitmatova gedacht hebben toen ze haar zoon Djengis noemde, naar de veroveraar die in Centraal-Azië alom wordt vereerd: Djengis Khan. Had zij kunnen vermoeden dat het kleine jongetje dat speelde in de zandstraten van een weggestopt bergdorpje, een van Kirgiziës belangrijkste schrijvers en een invloedrijk politicus zou worden? In Centraal-Azië geloven veel mensen dat je met de naamkeuze de levensloop van een kind kunt beïnvloeden.

Djengis Torekoelovitsj Aitmatov werd geboren in het dorpje Sjeker in de toenmalige Sovjetrepubliek Kirgizië. Het gezin Aitmatov was een typisch product van de Sovjettijd; vader Torekoel was een communistische leider, moeder Nagima een activiste die zich inzette voor zaken als vrouwenrechten en alfabetisering. Maar ondanks zijn opvoeding te midden van Sovjet-retoriek, had de jonge Aitmatov al vroeg interesse in de cultuur en tradities van zijn thuisland. Hij ging met zijn grootmoeder mee naar traditionele festiviteiten en net als andere Kirgizische jongetjes kon hij zijn voorvaderen tot zeven generaties terug opnoemen.

Toen Aitmatov zeven was, verhuisde het gezin naar Moskou omdat vader Torekoel ging studeren aan een instituut voor partijkaders. Maar de bevlogenheid waarmee Torekoel de idealen van het communisme beleed, konden hem uiteindelijk niet behoeden voor de gruwelen van de Stalin-terreur. In 1938 werd hij geëxecuteerd, hij werd ervan beschuldigd vrak naroda (vijand des volks) te zijn. Aitmatov was toen tien. Het lichaam van zijn vader werd zestig jaar later gevonden in een massagraf.

Aitmatov leefde verder onder het regime dat zijn vader had omgebracht; hij had weinig keuze. De jongeman stortte zich na een specialisatie in veeteelt op zijn werkelijke liefde: schrijven. Hij werd correspondent voor Pravda in Kirgizië, vertaalde literatuur vanuit het Russisch naar het Kirgizisch en werd voorzitter van de Schrijversbond van de Sovjetrepubliek. In zijn werk leverde hij consequent verhulde kritiek op het systeem, subtiel genoeg om buiten de gevarenzone te blijven.

In zijn wereldberoemd geworden roman ’Djamila’ bijvoorbeeld. De hoofdpersoon uit het verhaal gaat er vandoor met een kreupele oorlogsveteraan, terwijl haar man aan het front heldhaftig strijdt voor het vaderland. Niet echt een typisch Sovjet-heldenverhaal. Toch bleef Aitmatov buiten schot. Hij verkreeg alom waardering omdat hij het dagelijkse leven van arbeiders en boeren in de Sovjet-Unie omschreef zoals het echt was, ontdaan van de gebruikelijke mythische propaganda.

Aitmatov leverde zijn persoonlijke bijdrage aan de ontdooïng van het Sovjetregime. Hij was adviseur van Gorbatsjov toen die zijn perestrojka inzette en hij was een van de eerste Kirgizische schrijvers die het in de jaren tachtig waagden openlijk over Stalins zuiveringen te schrijven in zijn boek ’De dag die langer duurde dan een eeuw’.

Aitmatov schreef vele boeken die in meer dan 150 talen over de hele wereld zijn vertaald. Sommige van zijn werken zijn verfilmd en zelf produceerde hij ook enkele films. Hij ontving vele Sovjet-onderscheidingen en in Centraal-Azië is men trots op ’hun’ Aitmatov. Zijn boeken staan op de literatuurlijst van scholen. Aitmatov baseerde verschillende van zijn verhalen op oude volksvertellingen en gebruikte elementen van de traditionele Kirgizische cultuur, tijdens het Sovjetregime verplicht naar de achtergrond geschoven.

In ’De dag die langer duurde dan een eeuw’ introduceerde hij de term mankurt, afkomstig van een Turkse legende. In de mythe worden gevangenen dagenlang de woestijn ingestuurd met vastgebonden handen en een strakgetrokken, ongelooide kamelenhuid om hun kaalgeschoren hoofd. Als ze de marteling overleefden, hadden ze vaak hun geheugen verloren en waren ze getransformeerd tot willoze, toegewijde slaven. Sinds het verschijnen van dat boek, werd de term mankurt minachtend gebruikt voor personen die zichzelf hadden veranderd in prototype Sovjetburgers en daarmee hun eigen tradities, voorouders en folklore hadden verloochend.

Toen de Sovjet-Unie uiteenviel in 1991, werd de schrijver de ambassadeur in Brussel van de nieuwe republiek Kirgizië.

In mei dit jaar was Aitmatov in Rusland om een documentaire te maken over zijn eigen leven in het jaar dat hij tachtig zou worden. Op 16 mei werd hij onwel overgebracht naar een ziekenhuis in het Duitse Neurenberg. Daar overleed hij enige tijd later aan een longontsteking, bijgestaan door zijn vrouw Maria, zijn drie zonen en dochter.

De droefheid over het overlijden van de man die algemeen werd erkend als de grootste nog levende Kirgizische schrijver was enorm. 14 juni 2008, de dag van zijn begrafenis, werd uitgeroepen tot een dag van nationale rouw; meer dan 20.000 mensen kwamen van heinde en verre naar de herdenkingsdienst en stonden urenlang te wachten bij temperaturen van bijna veertig graden. Gorbatsjov, Poetin en de Turkse president spraken hun droefheid uit over het grote verlies.

Aitmatov werd begraven in Ata-Beyit (vaders kerkhof in het Kirgizisch), begraafplaats en herdenkingscomplex net buiten de hoofdstad Bisjkek. Ata-Beyit werd mede door Aitmatov opgericht ter herdenking van de slachtoffers van het Stalinisme, waaronder zijn eigen vader. De schrijver ligt op de begraafplaats, te midden van de spectaculaire besneeuwde bergen van zijn geliefde Kirgizië, naast zijn vader.

De Kazachstaanse dichter Moechtar Sjahanov zei bij de herdenkingsceremonie voor Aitmatov dat „er twee mensen die Djengis heetten beroemd zijn geworden in de wereld. De ene veroverde de wereld met zijn zwaard, de andere met spirituele kracht”. Zo is de stille wens van moeder Nagima toch uitgekomen.

Djengis Torekoelovitsj Aitmatov werd op 12 december 1928 in Sjeker (Kirgizië) geboren. Hij overleed op 10 juni 2008 in Neurenberg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden