Dit wordt de zomer van de oranje-gekleurde leegte (opinie)

Tijdens het voetbalkampioenschap tooide heel Nederland zich in oranje. Het masker verbergt de leegte en geeft het individu houvast in de massa.

De sportzomer 2008 is begonnen met een prachtig EK en een terechte winnaar. We kijken terug op een hoogtepunt van ludiek Oranje-nationalisme waartoe we ons hebben laten ophitsen, hoewel er aanvankelijk scepsis was over de kwaliteiten van het Oranje-team. De Oranje-extase verblindde, verblijdde en erotiseerde, en duurde weer te kort, met de onvermijdelijke leegte na de ontmaskering. Misschien moeten we voortaan de term ’orangasme’ reserveren voor deze tijdelijke culminatie van collectieve Oranje-extase.

Het carnavaleske Oranje-masker dat Nederland weer opzette, is geen uitzondering, zoals je soms hoort, maar een uitvergroting. We leven in Nederland al veel langer in het tijdperk van het masker. Overal zijn emblemen en slogans die het eigene benadrukken: ’Trots op Nederland’, ’wees trots op die VOC mentaliteit’, ’het Oranje-gevoel’, ’I Amsterdam’, ’Niets gaat boven Groningen’. Het lijkt soms wel of alles een voetbalwedstrijd is geworden. De nationale en stedelijke politiek lijkt de competitiedrang en bijpassende slogans en emblemen in ieder al te hebben overgenomen. Iedere ruimtelijke eigenheid, of het nu een stad, een natie of voetbalelftal is, wordt tegenwoordig onderworpen aan branding en identificatie- en verslavingsstrategieën. Meer dan inhoud, gaat het er blijkbaar steeds meer om hoe het eigene trots wordt ’neergezet’ of op de ’kaart gezet’ in de strijd tegen een denkbeeldige Ander.

Het gaat letterlijk steeds meer om de buitenkant, het masker, met meer oog voor de vorm dan voor de inhoud. Het Oranje-masker dat we in juni hebben opgezet past in deze trend. En opmerkelijk is dat we zo volgzaam aan die nationale of lokale maskerades meedoen. Dwaasheid werkt als een fantasie die de pijn van het alledaagse verzacht schreef Erasmus al, in zijn Lof der zotheid. Het masker dekt de leegte af in ons, het vult ons eeuwige tekort, het Niets. Het masker geeft blijkbaar houvast, het geeft het Ik een gezicht in de massa. Het is in dat verband veelzeggend dat ons woord ’persoon’ is afgeleid van het Latijnse persona, dat masker betekent.

Als maskers de boventoon voeren, verwordt een stad, een natie tot een theater, een spektakel dat politiek en commercieel geëxploiteerd wordt en vol is van het Niets. Om de woorden van een theaterstuk van Shakespeare te gebruiken, het is Much Ado about Nothing.

In het voetbaltheater zijn de sporters de goedbetaalde acteurs, en de coaches zijn de ’entertrainers’. Steeds vaker wordt door hen nationaliteit geacteerd. De natie wordt steeds meer een eenkennige verhulling van een veelvormige en gelaagde realiteit. Want in realiteit was dit EK transnationaler dan ooit tevoren. Meer dan ooit waren spelers en coaches van een andere komaf dan het land waarvoor ze in dienst waren. Er waren 16 teams op het toernooi, maar in totaal behoorden de spelers tot 33 nationaliteiten. Guus Hiddink speelt als geen ander in op het theater dat de natie is geworden. Hij draagt om het even welk nationalistisch masker en speelt de patriot van het land dat hem inhuurt.

Ook de toeschouwers gaan steeds meer een dubbelrol spelen, in plaats van louter aanschouwers worden ze ook steeds meer zelf acteurs. Ze verkleden zich en dragen bijna steevast een nationaal gekleurd masker en zijn daarmee ook huurlingen van een nationaal spel. Maar het spektakel van dit natietheater kan niet verhullen dat het verlangen blijft. Want het verlangen van de mens die zich tooit met het masker van het collectief, is nooit vervuld. Gebakken lucht vult altijd maar even. Het bereiken van het gedroomde eindpunt waarop we collectief trots kunnen zijn, is verslavend en eindeloos.

De politiek in Nederland gaat op weg naar haar zomerreces, het eerste politieke evenement met andere middelen is voorbij, maar de maskerade is al weer op zoek naar nieuwe mogelijkheden en extatische collectiviteiten om zich te manifesteren. Wimbledon, de Tour, de Olympische Spelen, het wordt een lange, hete, theatrale zomer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden