Dit staat er níet in de Troonrede

Beeld Berend Vonk

Het vertoon van Prinsjesdag verhult een schrale politieke realiteit. Het demissionaire kabinet heeft weinig nieuws te melden. Toch zijn er dringende kwesties genoeg. 

Aantal transplantaties daalt

Er had dit jaar een knoop moeten worden doorgehakt over orgaandonatie. Deze Prinsjesdag is het zeker nog niet zover. Het demissionaire kabinet neemt geen besluiten meer, ook niet over nieuwe wervingscampagnes.

De situatie is dramatisch. Het aantal donoren loopt terug. Het grote ‘Masterplan’ waar de Tweede Kamer bijna tien jaar ­geleden toe besloot, heeft niet ­gewerkt. Het aantal transplantaties is ­gedaald tot onder de 700, het streven was 950 per jaar.

Ondertussen hebben fors meer Nederlanders zich aangemeld voor het donorregister. Op 1 maart 2017 waren ruim 6 miljoen mensen van 12 jaar of ouder in dat register ingeschreven. Dat is 41 procent van de ­Nederlanders met die leeftijd. Daarvan geeft iets meer dan 3,6 miljoen mensen toestemming voor orgaandonatie, al dan niet met beperkingen.

Alles ligt stil, omdat de politiek tot op het bot verdeeld is over de oplossing. Een initiatiefwet van D66-Kamerlid Pia Dijkstra ligt al een jaar bij de Eerste Kamer. Zij wil dat Nederland een ‘ja, tenzij’-systeem krijgt: iedereen is ­donor, tenzij je anders aangeeft. Of de Eerste Kamer akkoord gaat, is onzeker. Mogelijk valt pas na Kerst een ­besluit. Het wordt nog spannend om te zien of er in 2018 al iets verandert.

Een slot op sluitingen

De Tweede Kamer was er na de bezuinigingen van 2013 duidelijk over: deze kabinetsperiode gaan er geen gevangenissen meer dicht. Met tegen de twintig gesloten inrichtingen en 271 miljoen euro aan besparingen, is het even mooi geweest. Staatssecretaris Teeven beloofde dat er onder Rutte II geen instellingen meer zouden sluiten. Sindsdien zit er een slot op het dossier.

Maar gaandeweg is de druk flink toegenomen. Een blik op de ­bezettingscijfers maakt al snel duidelijk waarom. In juli stond bijna twee derde van de 336 cellen in Zeist leeg. In Rotterdam bleef meer dan de helft van de ruim zeshonderd cellen die maand ongebruikt. Uit vrees voor sluiting gaan medewerkers op zoek naar ander werk. Daardoor dreigt een personeelstekort.

VVD-staatssecretaris Klaas ­Dijkhoff zag die bui al hangen en stelde vorig jaar voor acht ­gevangenissen extra te sluiten. Een storm van kritiek stak op, waarna hij zijn plan weer ­introk. Daar herinnerde Dijkhoff de ­Kamer vorige week fijntjes aan toen die actie van hem eiste na berichten over onveilige werkomstandigheden in gevangenissen. “Ik heb de ­Kamer vorig jaar een voorstel ­gedaan om hier structureel een oplossing voor te vinden. De ­Kamer wilde dat niet.”

Daarmee ligt de hete aardappel nu op het bord van het nieuwe kabinet. Bij met name de achterban van CDA en ChristenUnie zal sluiting van gevangenissen in de regio slecht vallen. Toen Teeven in 2013 zijn sluitingsplannen ontvouwde, lobbyde de ChristenUnie net zo lang totdat een aantal ­instellingen open kon blijven. Daaronder tbs-kliniek Veldzicht in Balkbrug, waar een van de straten spontaan werd vernoemd naar de toenmalige ChristenUnie-leider: de Arie Sloblaan.

Gewenste afschaffing blijft uit

Veel kiezers vonden de zorg het belangrijkste onderwerp, toen ze een half jaar geleden naar de stembus gingen. En er viel iets te kiezen: bijna alle politieke partijen beloofden het eigen risico te verlagen of helemaal af te schaffen. Slechts twee partijen wilden het eigen risico houden zoals het nu is (VVD en D66).

Uit peilingen bleek afgelopen jaar keer op keer dat het eigen risico van 385 euro, het huidige bedrag, hoger is dan wat veel mensen ­betaalbaar vinden. Bijna alle kiezers willen dat het bedrag lager wordt. Voor radicaal afschaffen is minder draagvlak. Dan zullen de premies voor de zorgverzekering stijgen. Toch is ook dan één op de drie voorstander van afschaffing, bleek uit onderzoek dat Trouw liet uitvoeren door bureau Ipsos.

Die roep uit het land krijgt voorlopig geen politiek gevolg. Er is een vreemde impasse rond het ­eigen risico ontstaan. Het zittende, demissionaire kabinet mag niet beslissen over gevoelige zaken. Terwijl het komende, nieuwe kabinet waarschijnlijk al te laat is om nog iets te veranderen. Dat moet voor 1 oktober gebeuren. Er is een (kleine) wetswijziging voor nodig.

Het eigen risico is nu nog gekoppeld aan de totale zorguitgaven. Omdat die volgend jaar stijgen, stijgt het eigen risico vanzelf mee. Het nieuws lekte onlangs al uit: het eigen risico gaat volgend jaar vanzelf van 385 naar 400 euro. Wellicht werkt het nieuwe ­kabinet nog verzachtende maatregelen in petto.

Zekerheid en hoger salaris

Dat de economie lekker draait, kan de koning vandaag veilig meedelen. Maar over oplossingen voor vier sociaal-economische problemen zal hij zwijgen.

Ten eerste flexwerkers. Ondanks verandering van de regels voor flexibele arbeidscontracten blijven werkgevers hun personeel op grote schaal tijdelijke contracten aanbieden. Hoe kunnen deze werknemers iets meer zekerheid krijgen? Hoe komen er meer vaste banen? Een struikelblok voor veel werkgevers is dat zij loon van zieke vaste werknemers twee jaar moeten doorbetalen. Misschien moet die termijn dalen naar ­bijvoorbeeld één jaar.

Ook het aantal zelfstandig ondernemers (zzp’ers) stijgt. Veel van hen zijn niet verzekerd tegen ziekte en werkloosheid. Dat is een risico voor hun bestaanszekerheid, en het leidt ertoe dat een steeds kleiner deel van de werknemers met vaste contracten de premies moet opbrengen voor ­sociale voorzieningen.

Een derde probleem: door de vergrijzing en de lage rente lopen pensioenfondsen meer risico. Daarom wordt al jaren gepraat over een nieuw stelsel met meer persoonlijke potjes, een beter ­inzicht in wat er is gespaard en minder harde garanties over de uitkering. Wat gaat het worden? Complicatie is dat een kabinet over een nieuw stelsel overeenstemming moet bereiken met de vakbonden en werkgevers.

Tot slot: hoeveel geld is er voor ­salarisverhoging? In augustus liep de discussie tussen VVD en PvdA, die nu nog de ministers leveren, hoog op over de vraag wat er ­mogelijk is en wie daarover ­beslist. Hoeveel erbij komt, blijft in nevelen gehuld, want daarover beslissen de onderhandelaars van het nieuwe kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie.

Lees meer over Prinsjesdag

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden