null

InterviewSonja Bekker

‘Dit land heeft een groot tekort aan goede banen’

Beeld Patrick Post

Er rijden minder treinen, crèches moeten sluiten. Dat er in Nederland een tekort is aan personeel, zal je niet snel ontgaan. Maar, zegt Sonja Bekker, minstens even nijpend is het tekort aan goede banen. Te veel mensen werken en zijn toch arm.

Lidwien Dobber

Quizvraag: waar ligt de armoedegrens in Nederland? Ofwel: hoeveel mag een alleenstaande per maand maximaal verdienen om te gelden als werkende arme? 1600 euro netto? 1400 misschien? Nee, arm ben je pas als er maandelijks 1130 euro of minder op je rekening wordt bijgeschreven, toeslagen niet meegerekend.

De verontrustende conclusie, zegt Sonja Bekker, is dat een alleenstaande die maandelijks 1150 euro verdient, net een paar tientjes boven de armoedegrens, niet meetelt als werkende arme. “Die grens ligt vrij laag. Ook als je er net boven zit is het lastig rondkomen”, zegt Bekker, die aan de Universiteit Utrecht onderzoek doet naar mensen die het lastig hebben op de arbeidsmarkt.

En dus ligt het officiële aantal werkende armen in Nederland op 220.000. Als je kijkt naar het aantal mensen dat voortdurend op het randje van de armoede balanceert, zegt Bekker, dan zijn dat er veel meer: ruim een half miljoen Nederlanders werkt, maar kan de eindjes nauwelijks aan elkaar knopen. Het zijn vooral alleenstaanden die in de gevarenzone verkeren.

Sonja Bekker studeerde bedrijfskunde aan de Radboud Universiteit en promoveerde in Tilburg op onderzoek naar flexicurity, over hoe Europese landen mensen met flexibele contracten enige mate van zekerheid bieden. Aan de Universiteit Utrecht leidt ze het programma Empirisch onderzoek naar conflictoplossende instituties.

Het is maar een manier waarop de kwetsbaarste mensen onzichtbaar blijven in de arbeidsmarktcijfers. En dat is een probleem, want met die cijfers in de hand bepaalt de overheid wie ze te hulp schiet. En dat gaat dus mis, ziet Bekker: “Mensen die de meeste bescherming nodig hebben, beschermen we het minst”.

Die cijfers moeten beter, zegt Bekker. Beslist, de onzichtbaren moeten tevoorschijn komen. Maar ze wil een stap verder gaan: laten we het in Nederland hebben over wat een baan moet bieden. Waarop moeten maaltijdbezorgers, alfahulpen, schoonmakers, juffen, meesters en bagageverwerkers op Schiphol minimaal kunnen rekenen in ruil voor hun inspanningen? “We hebben het dezer dagen veel over het personeelstekort. Maar dit land heeft ook een groot tekort aan goede banen.”

Wat is een goede baan?

“Een goede baan geeft je vier dingen: voldoende inkomen, stabiliteit – je kunt erop rekenen dat je niet volgende week op zoek moet naar iets nieuws –, de kans om je vakmanschap te ontwikkelen en zeggenschap over je werk.”

Waar gaat het mis?

“Een voltijdsbaan en een vast contract, laten de cijfers zien, zorgen ervoor dat het risico op armoede aanzienlijk afneemt. Maar het is niet weg. Zoom in en je ziet dat werkenden tussen de 35 en 49 jaar met laaggeschoold en laagbetaald werk opvallend veel risico lopen, zelfs als ze in vaste dienst zijn en fulltime werken. Waarschijnlijk omdat ze een gezin hebben en dus meer monden moeten voeden dan hun jongere en oudere collega’s.

“Hun situatie valt niet zo op, omdat Nederland al jaren geleden is afgestapt van het kostwinnerschap. Eén partner, meestal de man, werkt voltijds en de ander, meestal de vrouw, werkt in deeltijd. Op huishoudniveau is dat misschien prima, op anderhalf inkomen kun je vaak best rondkomen.

“Maar gezinnen vallen vaak uit elkaar. De meeste mannen redden het dan wel, voor vrouwen met kleine baantjes is dat bijna altijd een ticket naar armoede. CBS-cijfers zeggen dat tweederde van de vrouwen in Nederland economisch zelfstandig is. Dat klinkt alsof ze zichzelf kunnen onderhouden. Maar je bent al economisch zelfstandig als je 1100 euro in de maand verdient. Daar red je het niet mee. Dan houden alleen de huur- en de zorgtoeslag je nog net boven water.

“Dat roept de vraag op: bij wie ligt de verantwoordelijkheid voor het inkomen van mensen? De topman van Deliveroo zei ooit in de Volkskrant dat je van maaltijden bezorgen geen gezin kunt onderhouden. Maar je zou toch willen dat iemand die werkt genoeg verdient om van te leven, dat de groep werkenden die afhankelijk is van toeslagen zo klein mogelijk is. Waarom moet de samenleving bijpassen? Nu is het minimumloon op 1 januari iets omhoog gegaan, dus werkgevers doen wat meer duiten in het zakje. Maar is dat genoeg?”

Jij vindt van niet, neem ik aan, want je zegt dat we de kwetsbaarsten het minst beschermen.

“In mijn onderzoek heb ik gezocht naar mensen die risico’s stapelen: hun loon is laag, ze werken in deeltijd en hun baan is eindig; ze weten niet of ze na afloop van hun contract een nieuw contract krijgen. We vonden ze in de schoonmaak, in nagelstudio’s, in schoonheidssalons, onder kappers.

“In de schoonmaak zie je dat best wel wat mensen twee deeltijdbanen hebben. Misschien is dat een keuze, maar misschien is het omdat ze van een deeltijdbaan niet rond kunnen komen. In de VS hebben mensen om die reden soms een derde of een vierde baan. Willen we toegroeien naar dat Amerikaanse model?”

De vraag: bent u tevreden over het aantal uren dat u werkt, wordt niet gesteld?

“Het UWV heeft daar in de schoonmaak wel onderzoek naar gedaan. En dan zeggen mensen: ik zou eigenlijk een grotere baan willen, maar de vacatures zijn alleen maar deeltijd. We zijn er in Nederland zo aan gewend geraakt. Deeltijdwerk is normaal. Ook voor werkgevers om aan te bieden. In de schoonmaak klinkt dat misschien logisch: je laat iemand ’s ochtends een kantoor schoonmaken en als de kantoormensen komen, stuur je haar naar huis. En ’s avonds werkt ze ergens anders.

“Maar zo is er dus een mismatch tussen wat mensen willen en wat ze kunnen krijgen.”

Toch, in het onderwijs bood de minister dit najaar een bonus voor leraren die hun uren wilden ophogen. De reactie was niet onverdeeld enthousiast.

“Je moet niet de vraag stellen: wil je meer uren werken? Je moet vragen wat mensen nodig hebben om meer uren te werken. Dan hoor je wat de beren zijn en misschien kun je die van de weg halen.

“Veel leerkrachten ervaren een enorme werkdruk. Deeltijders in het onderwijs, elders ook trouwens, maken best veel overuren. Ik kan me voorstellen dat die denken: ja maar wat gebeurt er dan als ik vijf dagen werk? Zit ik dan ook nog in het weekend te werken? Ze hebben het gevoel: ik trek het nét, ik heb mijn vrije dagen echt nodig. Terwijl die dagen zo vrij niet zijn, want mensen werken over.

“Een werkgever moet het daarover hebben. Geef mensen zeggenschap over hun werk. Vraag ze hoe een voltijdsbaan die te doen is eruit ziet. Hoe loop je niet stuk? En misschien moeten scholen dan besluiten dat ze maar eens wat minder gaan doen. Er zitten maar twaalf maanden in een jaar, maar sommige scholen hebben wel twintig speerpunten. Twintig! Naast taal en rekenen doen ze techniek, cultuur, ‘we planten een boompje’ enzovoorts enzovoorts. Dan heb je het heel druk.

“Er zijn ook scholen die die speerpunten er allemaal uitgegooid hebben, op twee of drie na. Dat geeft zoveel rust. Misschien is het heel zielig voor moeders als de school van hun kind niet meer aan moederdagcadeautjes doet, maar als kleuterjuffen in het weekend hartjes zitten te knippen, omdat de kleintjes dat nog niet kunnen, dan gaat er iets mis. En als vaders graag willen dat er toch een cadeautje komt, dan kunnen ze zelf een hartje knippen met hun kleuter.”

Dat is die zeggenschap die hoort bij ‘goed werk’? Dat je mee kunt praten over doelen en prioriteiten?

“Zeker. Ook bureaucratie wordt vaak genoemd als boosdoener, niet alleen in het onderwijs, ook in de zorg. Maak dat tot onderwerp van discussie. Hebben mensen die de hele dag vinkjes moeten zetten nog tijd voor de kern van hun werk? Hoe kan het anders? Daar moeten werkgevers het over hebben. Met als bijkomend voordeel dat mensen zich gehoord voelen.”

Je oproep is: werkgevers luister en doe er je voordeel mee. En wacht niet tot mensen van ellende maar gaan staken, zoals de bagageverwerkers op Schiphol vorig jaar zomer.

“Juist, want ook daar spelen werkdruk en stress. En ook kwesties rond gezond werken. Het is heel gek dat de samenleving accepteert dat er beroepen zijn waar mensen na tien, twintig jaar lichamelijk versleten zijn. Vanuit menselijk perspectief moet je dat al nooit willen, maar ook niet vanuit het oogpunt van schaarste aan arbeidskrachten. Je wilt dat mensen zeker veertig jaar in goede gezondheid kunnen werken.

“Dus ligt het voor de hand dat je normen stelt, in overleg met de mensen die het beste weten hoe het beter kan. Misschien moeten er niet alleen regels zijn voor het aantal kilo’s dat bagage mag wegen, maar ook voor hoe bagage eruitziet. Kijk naar de lading van schepen, die had vroeger ook allerlei vormen: balen katoen, tonnen wijn. Nu zit alles in containers die allemaal even groot zijn. Dat is een stuk efficiënter.

“Misschien moeten we afspreken dat er voortaan alleen nog koffers in het vliegtuig mogen, moeten die allemaal standaardafmetingen hebben, zodat het een stuk makkelijker is om ze te stapelen.

“Dan moeten wij als consument maar opgevoed worden en misschien moeten we maar iets meer betalen.”

Ziet u tekenen dat de goede baan in ere wordt hersteld?

“Internationaal zie ik de aandacht groeien, mede vanwege de lessen die we hebben geleerd uit de financiële crisis die losbarstte in 2008. Landen met een sterke dialoog tussen werkgevers en vakbonden, die de stem van werknemers vertegenwoordigen, zijn het beste uit de crisis gekomen. Die bleken het meest veerkrachtig en hebben zich sneller hersteld. Dat was een eye-opener: hé zo’n dialoog is dus een succesfactor, de welvaartsstaat is een succesfactor.

“Sindsdien is dat een soort model geworden: werknemers heb je nodig als mens, die je op een goede manier behandelt en door zijn werkzame leven leidt. Zelfs de Oeso, een club van voornamelijk rijke landen, heeft het nu over de welzijnseconomie, waarin de mens meer centraal staat, eerder dan de economische modellen. Dat is een grote omslag in het denken.”

En in Nederland?

“Ik zie in Den Haag, in de Sociaal-Economische Raad, ideeën ontstaan over hoe we kunnen zorgen voor een betere bodem in de wet, zodat mensen er niet doorheen zakken. Flexibiliteit prima, maar mensen moeten een fatsoenlijk inkomen hebben. Het besef is er dat dat niet alleen belangrijk is voor het individu, maar ook voor de economie. Door ontwikkeling en zeggenschap worden mensen betere werknemers, die meer kennis hebben, meer vaardigheden. Zo gaan we de weg op naar een hoogwaardige kenniseconomie.”

Is dat ons doel? Is dat niet wat elitair?

“Nee, nee, nee. Een voorbeeld: Nijmegen is eens verkozen tot de schoonste stad. De mensen die de stad schoonhouden speelden daar een belangrijke rol in. Die hadden bedacht om een net te spannen aan de rand van de rivier, zodat het zwerfafval dat anders het water in waait werd opgevangen en opgehaald.

“Die mensen werden gehoord, heel belangrijk, er is gebruikgemaakt van hun kennis. Dat is goed voor hen, maar die schone stad draagt ook bij aan een prettige samenleving, waar het goed leven is. Voor iedereen. En aan een economie zoals je die wilt, waarin mensen tot bloei kunnen komen. Anders dan een economie waarin je concurreert op arbeidsvoorwaarden en dus steeds slechtere banen creëert.”

Lees ook:

Niet tevreden over je werk: dan zoek je toch een andere baan?

Wie baalt van zijn baan krijgt vaak te horen: dan ga je toch weg? Werk zat! Maar hoe en wanneer switch je?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden