'Dit is niet normaal, dit is een oorlog'

De inhuldiging op 30 april 1980 liep in Amsterdam uit op een ongekende veldslag tussen politie en krakers en relschoppers. Er hadden zomaar doden kunnen vallen, ook in de Nieuwe Kerk.

Amsterdam, woensdag 30 april 1980, na het middaguur. Een politieman valt op het Waterlooplein van zijn paard en dreigt te worden gelyncht. Even verderop trekt de chauffeur van een ME-bus zijn dienstwapen en steekt dat afwerend uit de stukgegooide zijruit. Op het Rokin rijden twee motoragenten zich vast in de mensenmassa. Een van hen krijgt van dichtbij een steen in z'n gezicht gegooid. De motoren gaan in vlammen op. "Dit is niet normaal, dit is oorlog", noteert een ME'er later in zijn dagboek.

Het geweld tegen overheidsdienaren lijkt geen grenzen te kennen op de dag dat koningin Beatrix in de Nieuwe Kerk wordt ingehuldigd als het nieuwe staatshoofd van Nederland. Aan het einde van de dag blijken zo'n tweehonderd politiemensen gewond te zijn geraakt en daarnaast nog eens vierhonderd burgers. Er was wel op rellen gerekend, maar zo gewelddadig en omvangrijk als op 30 april had Amsterdam die na de Tweede Wereldoorlog niet meer meegemaakt.

In de aanloop naar de inhuldiging was al duidelijk dat de kraakbeweging en 'autonomen' de dag zouden aangrijpen voor kraakacties en demonstraties. Begin maart was de ontruiming van een kraakpand aan de Vondelstraat al flink uit de hand gelopen. Uiteindelijk moesten er Leopard-tankdozers van de landmacht aan te pas komen om de door krakers opgeworpen barricaden weg te schuiven. Dat maakte de sfeer in Amsterdam grimmig.

De inhuldiging van Beatrix was voor actievoerders een dankbaar object. Hoe viel deze pracht en praal te rijmen met de woningnood en hoge werkloosheid onder jongeren? "Het is een provocatie om de best gehuisveste Nederlandse naar de slechtst gehuisveste stad van Nederland te halen", zegt een kraakster in de - wegens protesten nooit uitgezonden - Vara-documentaire 'Een koninkrijk voor een huis'.

Overal in het land stond op affiches te lezen 'Dit schreeuwt om aktie (en niet ludiek). Laat deze belachelijke miljoenendans niet ongestoord doorgaan. Kom naar Amsterdam, maar denk eraan: helm hoofdzaak!!' - het gezicht van Beatrix afgebeeld in een bom waarvan de lont al was aangestoken. Prinses Beatrix reageert diplomatiek door te spreken van "een emotionele reactie van mensen met echte problemen". Vijfduizend politiemensen ('Amsterdam politiestaat!') worden opgetrommeld om op 30 april de orde in Amsterdam te bewaren. De inhuldiging van koningin Beatrix in de Nieuwe Kerk moet koste wat kost doorgaan.

Dat lukt maar ternauwernood. Uiteindelijk zijn het zo'n veertig gewone straatagenten die voorkomen dat het bonte gezelschap van krakers, Ajax-hooligans en andere relschoppers de Dam bereikt op het moment dat de inhuldiging begint. De 'petten' houden de menigte lang genoeg tegen om de Mobiele Eenheid ter plaatse te laten komen. "Het is een wonder dat er met de vele binnen- en buitenlandse gasten niets gebeurd is. Het is mij een raadsel", verklaart politiecommandant De Rhoodes na afloop.

Achteraf gezien is het meer geluk dan wijsheid geweest dat de inhuldiging kon doorgaan en ook dat er geen doden zijn gevallen. "Met een wat professionelere organisatie aan de kant van de krakers had het zeker tot de mogelijkheden behoord om effectief gebruik te maken van de desorganisatie bij de politie, wat tot verregaande gevolgen had kunnen leiden", concludeert socioloog Eric Duivenvoorden na diepgaande bestudering van het 'kroningsoproer'.

In zeker tien gevallen hebben politiemensen hun wapen getrokken nadat ze in het nauw waren gedreven. Overdag lopen vooral politiemensen grote risico's als ze van dichtbij stenen op hun hoofd en in hun gezicht gegooid krijgen. 's Avonds zijn de rollen omgedraaid en slaan gefrustreerde ME'ers demonstranten in elkaar. Een treurig besluit van een feestdag die in Amsterdam geen feestdag zou worden, maar een stadsoorlog zonder winnaars.

Hoe kon het zo ver komen? Aan beide kanten heerst een felle vastberadenheid. De kraakbeweging wil hoe dan ook het Oranjefeest verstoren om de aandacht te vestigen op woningnood en speculatie. Ook de autoriteiten hebben een duidelijke missie, die haaks staat op die van krakers en relschoppers. De inhuldiging móét doorgaan; de in de Grondwet vastgelegde plechtigheid afblazen of verplaatsen is geen optie.

's Ochtends rond half twaalf loopt het al mis, als de ME door een misverstand hard optreedt tegen een krakersfeest op de hoek van de Bilderdijkstraat en Kinkerstraat. Voor de politieleiding was het voldoende geweest om de tram vrije doorgang te geven, maar die boodschap komt te laat door: de ME heeft de eerste charges al ingezet. De communicatie per mobilofoon en portofoon verloopt moeizaam omdat krakers vanuit het kraakpand 'De Groote Keijser' een stoorzender in de lucht houden. Zelf hebben de krakers hun zaakjes beter voor elkaar: het illegale 'Radio Vrije Keijser' zendt de hele dag actieberichten uit. Daarnaast is er Stad Radio Amsterdam, dat samen met de Vara via Hilversum 1 uitzendt.

Achteraf krijgt de Vara felle kritiek (en zesduizend opzeggingen) vanwege het 'ophitsen' van actievoerders, maar het optreden van de ME op de Bilderdijkstraat speelt zeker ook een rol in de escalatie later die dag. Autonomen hebben opgeroepen om naar de - toegestane - demonstratie bij de Dokwerker aan het Jonas Daniël Meijerplein te gaan, aanvang 13.30 uur. Een demonstratie tegen 'de kwade dampen van een falend systeem: woningnood, werkloosheid, hoge belastingen, het slinks terugdraaien van veroverde vrijheden'.

De sfeer is al snel grimmig. Demonstranten proberen vanaf het Waterlooplein richting de Dam te gaan, de Blauwbrug over. Daar ontwikkelt zich de 'Slag om de Blauwbrug': een onwaarschijnlijk harde confrontatie tussen een ME-compagnie en honderden demonstranten. Tientallen ME'ers en politiepaarden en -honden raken gewond door gericht gegooide stenen. Die liggen op het Waterlooplein voor het oprapen vanwege de bouw van de Stopera.

Onder demonstranten ontstaat een stemming dat 'we het niet meer pikken'. ME-commandant Dorst getuigt op zijn beurt later van 'de absolute wil: tot hier en niet verder'. De situatie wordt voor de ME zo kritiek dat de commandant toestemming vraagt om karabijnschutters waarschuwingsschoten te laten lossen. Burgemeester Wim Polak wijst het verzoek af. Terwijl de slag om de Blauwbrug nog aan de gang is, kunnen demonstranten via andere bruggen richting de Dam lopen. Voor de autoriteiten begint zich een nachtmerrie-scenario af te tekenen. Als relschoppers de Dam bereiken, komt de inhuldiging in de Nieuwe Kerk in gevaar.

Andere ME-pelotons krijgen de opdracht om de toegangswegen naar het Rokin en de Dam af te zetten. In een toestand van complete chaos en paniek proberen ME-chauffeurs hun wagens door de menigte te sturen. "We moeten weer door die stenengooiende massa", tekent ME-chauffeur Ben Baan later op in zijn dagboek. "Ik zie dat er een bloemenkraam omver gereden wordt, een vistent ligt al ondersteboven. De waterwerper knalt tegen een verkeerslicht aan. Dan blijft er een dranghek onder mijn auto vast zitten. Mensen gooien fietsen voor onze auto's."

Omdat de ME-pelotons nog naar de Dam onderweg zijn, staan veertig straatagenten voor de bijna onmogelijke opgave om de oprukkende demonstranten tegen te houden. Lukt dat niet, dan breekt een apocalyptische fase van het draaiboek aan. Scherpschutters op de daken rondom de Dam moeten dan met gerichte schoten voorkomen dat relschoppers de Nieuwe Kerk bereiken. Wie daar toch in slaagt, wordt in de kerk opgewacht door de zwaarbewapende Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten (BSB), de anti-terreureenheid van de marechaussee, en door de lijfwachten van de talloze vips. Onderzoeker Eric Duivenvoorden: "Hoe groot het bloedbad zou zijn geworden als de demonstranten waren begonnen met de bestorming van de Nieuwe Kerk mag aan de verbeelding worden overgelaten, maar dát er geschoten zou zijn als de verdedigingslinie rond de Dam doorbroken werd, staat vrijwel vast."

Zo ver komt het niet. De veertig agenten van het 'vredesdetachement' vormen in de Damstraat een linie die demonstranten respecteren. Het zou een koud kunstje zijn geweest om de agenten omver en voorbij te lopen, maar dat gebeurt merkwaardig genoeg niet. Pas als de ME verschijnt, slaat de vlam weer in de pan. "Met bijna alle middelen tegenhouden die hap", luidt de opdracht. De toestand blijft dreigend, maar de inhuldiging van koningin Beatrix kan volgens plan doorgaan - hoewel in de kerk de sirenes en politiehelikopters goed te horen zijn.

Na de inhuldiging duren de rellen in de Amsterdamse binnenstad voort. Reservepelotons van de Mobiele Eenheid uit Utrecht, Den Haag en Alkmaar worden opgeroepen om hun uitgeputte collega's af te lossen. Maar door gebrek aan goede communicatie komen lang niet alle reservetroepen aan op de plaats van bestemming. De tegenstand van relschoppers is op sommige plekken zo hevig dat de ME besluit om stenen terug te gaan gooien. Voor traangas (er worden in totaal 4400 granaten afgeschoten) en waterwerpers deinst de harde kern niet terug. Pas 's avonds wordt - het later verboden - CS-gas ingezet, een mengsel van traan- en braakgas. Dat blijkt wel effectief te zijn.

Aan het begin van de avond verschijnen verse ME-pelotons op het toneel, onder meer van de marechaussee. Politiemensen reageren hun agressie over de eerder ondergane vernedering af op demonstranten op en rond het Leidseplein. Een ME'er spreekt later van 'een abnormaal onmenselijke slachting'. "We zagen de relschoppers niet meer als mensen. En de relschoppers ons ook niet." Tussen 1 en 3 uur 's nachts zouden voor de Stadsschouwburg zo'n 1500 relschoppers in elkaar zijn geslagen. In de media krijgt deze kloppartij weinig aandacht, mede omdat de meeste verslaggevers het gebied dan al verlaten hebben.

De schade aan personeel en materieel bedraagt 7,5 miljoen gulden (vergelijkbaar met 16 miljoen euro nu), maar de rellen galmen nog langer na, analyseert socioloog Eric Duivenvoorden in zijn boek 'Het kroningsoproer'. De kraakbeweging heeft haar krediet verspeeld en radicaliseert. Actievoerders kiezen andere doelen, zoals verzet tegen kernenergie, apartheid en militarisme. De politie neemt definitief afscheid van het statische en afwachtende optreden van de ME en gaat meer gebruik maken van aanhoudingseenheden die relschoppers tijdig opsporen en arresteren.

30 april 1980 gaat de geschiedenis in als de grootste uitbarsting van geweld in vredestijd sinds het Jordaanoproer in 1934. "Er was altijd veel kritiek op de politie, we deden het nooit goed", aldus de chef-staf openbare orde Wil van Ingen. "Maar wat ze ook zouden zeggen, ons doel was bereikt: de plechtigheden in de Nieuwe Kerk verliepen ongestoord en er waren geen doden gevallen."

VERVOLG OP PAGINA 4

VERVOLG VAN PAGINA 3

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden