'Dit is Gods oordeel'/Van der Graaf: Diepte hervormde crisis wordt niet gepeild

HUIZEN - “Sinds jaar en dag heeft de Gereformeerde bond zich ingezet voor herstel van de Nederlandse hervormde kerk. Als het nu zo ver gekomen is dat er sprake is van scheuren, of rafelen aan de randen, dan zie ik daarin Gods oordeel over de Nederlandse hervormde kerk.”

AGNES AMELINK

Het oordeel Gods. Deze loodzware woorden gebruikt ir. Jan van der Graaf om aan te geven hoe hoog de nood in 'zijn' hervormde kerk gestegen is. Ook in zijn eigen achterban, de Gereformeerde bond, waarvan hij de secretaris en spreekbuis is. Afscheiding en geruchten van afscheiding waren door de rechterflank van de Nederlandse hervormde kerk. Dat is een reactie op de synodevergadering van de hervormde, gereformeerde en lutherse kerken, die op 26 januari, met 13 stemmen tegen, besloot door te gaan met Samen op Weg.

De hervormde gemeenten van Soest, Garderen en Jaarsveld lieten weten niet mee te gaan naar de Verenigde protestantse kerk kerk, als die er komt. Ds J. van der Sleen uit Scherpenisse stapte alvast uit de hervormde kerk en kreeg een deel van zijn gemeente mee. Orthodox hervormde gemeenten in het hele land zijn bezig regelingen te treffen om hun bezit veilig te stellen, zodat zij in geen geval met lege handen achterblijven.

Fel voerde ir. Van der Graaf de afgelopen jaren oppositie tegen de voorgenomen kerkvereniging, maar deze ontwikkelingen bedoelde hij niet. Het moet Gods oordeel zijn. “Wat mij pas geleden trof van pater Van Kilsdonk (Trouw, 9 februari), was dat hij aan het eind van de dag op zijn bidstoel gaat zitten, zijn handen in de lucht steekt en alle namen uitspreekt van de mensen die hij die dag ontmoet heeft. Dat is wat de hervormde kerk moet doen. In de bidstoel zitten en de handen ten hemel heffen.”

Heeft de Gereformeerde bond de problemen niet over zichzelf afgeroepen, door het verzet tegen Samen op Weg almaar verder op te voeren?

Van der Graaf: “Het hoofdbestuur van de gereformeerde bond heeft zich nooit laten verleiden tot een program, nooit het afscheidingsmotief gebruikt, in de trant van 'als het doorgaat, dan...' We hebben steeds gezegd: we kunnen niet weg, en we kunnen niet mee. Het afscheidingsmotief is er voor de laatste triosynode ingebracht door Wim Beekman (praeses van de hervormde synode), die ingesprekken met mij, maar ook met ds. H. Klink (de bondspredikant die zijn synodelidmaatschap opgaf uit onvrede over Samen op Weg) zei: 'als het niet verder gaat, scheurt het aan de andere kant van de hervormde kerk'. Dat is een slecht argument om de kar uit de modder te trekken.”

De hervormde top liet aan de vooravond van de januarisynode inderdaad duidelijk blijken dat men niet van plan was de oren nog naar rechts te laten hangen. Het effect van deze houding was dat het Samen op Wegproces uit zijn sur place schoot. Van der Graaf: “1995 was het jaar van de pas op de plaats, met een mislukte triosynode, een extra hervormde synode. 'De hervormde kerk is tot op het bot verdeeld', zei Beekman nota bene. En nu opeens is de kar vlotgetrokken! Maar daarmee zijn de verhoudingen niet veranderd.”

Dat mag zo zijn, Van der Graaf kan er niet omheen dat de gevolgen van de januarisynode vooral in eigen gelederen gevoeld worden. Het orthodoxe blok is aan het barsten. Er zijn er die zich opmaken voor afscheiding, er zijn er ook die het geheel van de hervormde kerk niet willen loslaten. Van der Graaf benadrukt dat de bond altijd een eenheid in verscheidenheid is geweest. Verschillende dogmatische en politieke opvattingen zijn er steeds geweest en ook de bevindelijkheid heeft haar eigen plek. “Toch was de bond één in zijn liefde voor de hervormde kerk. Als het nu aan het stormen is in de gereformeerde bond, dan ligt het lagedrukgebied in Leidschendam.”

Vertwijfeling

Op het bureau van de Gereformeerde bond in Huizen komen stapels brieven binnen. Daarin klinkt veel vertwijfeling door, van gemeenteleden die angstig informeren of dit nu het begin van het einde is, van theologiestudenten die schrijven 'binnen deze kerk wil ik geen dominee worden'.

Om woorden zit hij nooit verlegen, maar de vertwijfeling lijkt ook bij de bondssecretaris toe te slaan. Eén ding weet hij zeker: “De scheidingshond binnen de gereformeerde bond moet z'n hok in. Je kunt de als-vraag wel op tafel leggen, maar dan zadel je het nageslacht met de problemen op. Misschien duurt het nog wel tien, vijftien jaar, voor de nieuwe kerk een feit is. Ook mijn tijd zal het wel duren, ik ben 59 jaar. En wat willen die gemeenten dan? Het zullen vrije, zelfstandige gemeenten worden. Maar wij wíllen geen vrije gemeenten, wij willen het geheel van de kerk, met alles erop en eraan.”

De vaak gehoorde variant, als die Verenigde protestantse kerk er komt, zetten de achterblijvers gewoon de Nederlandse hervormde kerk voort, die dierbare planting Gods, is voor Van der Graaf geen reële optie. En dat niet alleen vanwege de juridische haken en ogen. “We zullen de eenheid niet weten te bewaren. Kijk maar naar de Afscheiding in de vorige eeuw. Die heeft alleen maar versplintering opgeleverd. Ik hoop dat God ons bewaren zal voor een afscheiding die ruïneuze gevolgen zal hebben. Maar als ze nu concluderen 'hoera, dus we kunnen verder', dan moeten ze goed bedenken dat het prijsgeven van de Nederlandse hervormde kerk een Godsoordeel over de kerk is.”

Om de rechterflank van de hervormde kerk erbij te houden zijn allerlei waarborgen geschapen voor het min of meer ongestoord laten voortbestaan van de bondsgemeenten in de Verenigde kerk. Waarom neemt de bond daar niet gewoon genoegen mee? Het gaat ons niet om een rustig eigen plekje, legt de secretaris uit: “Als de hervormde kerk niet meer bestaat kunnen wij niet meer vruchtbaar zijn voor het geheel, want de liefde die wij voor de kerk hebben zal verdwijnen. Samen op Weg is een verstandshuwelijk, maar wij willen geen verstandshuwelijk. Met de hervormde kerk hebben wij een verbondshuwelijk. Bovendien is de gereformeerde stroming binnen de hervormde kerk sterker geworden. De reikwijdte van de prediking is toegenomen, bondsgemeenten groeien. Hierdoor zijn de vleugels zich sterker gaan profileren, want echt, getalsmatig zijn confessionelen en bonders geen minderheid meer. De classis Harderwijk en de classis Winschoten hebben in de synode evenveel stemmen, maar de achterbannen staan in geen verhouding tot elkaar! Als de kerk echt denkt dat ze zo verder kan, heeft ze de diepte van onze crisis niet gepeild.”

Hoe het nu verder moet, Van der Graaf heeft er niet een echt antwoord op, al weet hij dat bloemrijk te verbergen. “Wij zullen, wat er ook gebeurt, blijven staan voor de oud-hervormde gedachte. Daarmee zeg ik niet, wij zetten de Nederlandse hervormde kerk voort, maar net als Hoedemaker in de vorige eeuw zal ik geestelijk blijven strijden voor het herstel van de hervormde kerk in oud-hervormde zin, om het gedachtengoed van de Reformatie ook vandaag tot gelding te brengen.”

Deze week beraadt het hoofdbestuur van de Gereformeerde bond zich op een signaal voor de achterban. Voorkomen moet worden dat er nog meer gemeenten 'afrafelen'. “Er zal een accolade moeten worden geslagen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden