'Dit gebied is groot onrecht aangedaan'

reportage | Groningen is boos. Daar zijn de Groningers zelf nog het meest verbaasd over. De aarde beeft, werk verdwijnt en de overheid heeft hen in de steek gelaten. De gaswinning wordt nu wel verminderd maar daarmee is het vertrouwen van de Groningers nog niet terug.

LOPPERSUM - De winterzon beschildert het wad met parelmoeren kleuren. Wulpen, scholeksters en bonte strandlopers wroeten in het drooggevallen slib, een roodwit autoschip op weg naar de Noordzee steekt scherp af tegen vele tinten blauw. Vóór de dijk strekt het hoge land zich uit: omgeploegde velden van klei, slingerende sloten, hier en daar een grote boerderij met kolossale stal. De lucht is helder, de horizon reikt ver. Wie wil hier nou niet wonen?

"Mijn werk in Amsterdam bepaalde lange tijd mijn dagindeling. Tot mijn verbazing ben ik hier gaan leven naar de seizoenen, op het ritme van het land", zegt Joop Belderok. De sociaal gerontoloog verhuisde na zijn pensionering zes jaar geleden van Haarlem naar Loppersum, waar hij vorig jaar met anderen een zorg-coöperatie opzette. "Ik was de stad beu", vult zijn vrouw Maria Ankoné aan. "We maken hier prachtige wandelingen en elk weekend is er wel wat te doen in een van de dorpen: een concert in een kerkje, een expositie of een lezing."

Ze wisten niet dat hun mooie vrijstaande woning in het hart ligt van aardbevingsgebied. In Loppersum daalt de bodem als gevolg van aardgaswinning het sterkst van heel Groningen. "Daarover is ons destijds niks verteld. Gelukkig hebben we voor aankoop een bouwkundig onderzoek laten doen, waardoor we schade die nadien is aangericht goed kunnen aantonen", zegt Belderok. "Het vervelendste is dat je voortdurend op je hoede bent. Wanneer komt nou die zware klap? Dat gevoel hebben veel Groningers."

Geen misverstand: het echtpaar Belderok-Ankoné is niet zielig. "Het gaat om de mensen hier, wij voelen met hen mee", zegt Ankoné. Ze begrijpt de frustratie over huizen met schade, het lange uitblijven van compensatie, het wegvallen van werk, de stress en angst. Psychische klachten kunnen zich gaan uiten in fysieke klachten, waarschuwde bestuursvoorzitter Jos Aartsen van het Universitair Medisch Centrum Groningen vorige week. "Dit gebied is groot onrecht aangedaan", stelt Belderok.

Hij was erbij toen minister Kamp van economische zaken een jaar geleden in de Lopster Boshal kwam uitleggen dat hij een jaar de tijd zou nemen voor onderzoek. Wat te doen met de voorspelling dat de aardbevingen in het gebied sterker zouden worden? "Het was de avond waarop koningin Beatrix haar aftreden bekendmaakte. De burgemeester begon met het zingen van het Wilhelmus, twee coupletten. Vanuit de zaal kwam aarzelend wat bijval. Daarna zette hij het Gronings volkslied in en zong de hele zaal uit volle borst mee."

Naarmate de avond vorderde groeide de boosheid, vertelt Belderok. "Ruim tien miljard aan inkomsten voor de staat wegen blijkbaar zwaarder dan de overlast die 750.000 mensen ondervinden. En alle projecten waar het noorden van zou profiteren zijn geschrapt, op een armzalig spoorlijntje via Lelystad na, dat telkens voor vertraging zorgt. Daar word je cynisch van. En daar hoor je geen Kamerleden of ministers over."

Leendert van der Laan van de Partij voor het Noorden vindt het tekenend dat behalve minister Kamp en een enkel Kamerlid geen hoogwaardigheidsbekleder naar Groningen is afgereisd. "Premier Rutte, de koning, de minister van veiligheid of de nationale veiligheidscoördinator, we hebben ze niet gezien. Als dit in de Randstad was gebeurd, dan was er veel meer aandacht voor geweest. Groningen voelt zich een kolonie, vroeger voor het veen, nu voor het gas."

Gevoel van miskenning
Reint Wobbes in Huizinge herhaalt wat hij een jaar geleden al tegen de krant heeft gezegd: "Mijn zus in Vlaardingen had drie jaar eerder een gasaansluiting dan ik, terwijl wij hier bovenop de bel wonen." Dat gevoel van miskenning zit diep. Als we niet oppassen zijn we terug bij Calimero, waarschuwde Peter Rehwinkel, toen nog burgemeester van de stad Groningen, een klein jaar geleden in NRC Handelsblad. Het noorden moet zelfbewust naar de toekomst kijken, betoogde hij.

Maar dat is wat al te gemakkelijk, vindt schrijver Auke Hulst. "De eerste stap voorwaarts is een ruimhartige erkenning van de Groningse frustratie. Als het gas en de opbrengsten van iedereen zijn, dan zijn de problemen die de gaswinning veroorzaakt ook van iedereen. Daar zit ook een financiële component bij: iedereen moet meebetalen om de schade te vergoeden. Maar het belangrijkste is dat Groningers niet gezien zijn, niet serieus genomen. Nederland vertoont junkengedrag, verslaafd aan het gas 'dat onder onze voeten vandaan komt en waardoor onze huizen scheuren'."

In zijn roman 'Kinderen van het ruige land' beschrijft Hulst hoe hij opgroeide in de buurtschap Denemarken, in de nabijheid van affakkelende boortorens. Zijn vader was vurig pleitbezorger van een vrijstaat die zelf over het gas en de opbrengsten zou beschikken. "Dan krijg je een soort Doebai. Maar het zou ook een ander welvaartsniveau en een andere politiek in Nederland hebben betekend. Nu zijn spanningen in het kabinet veelvuldig afgekocht dankzij de pinautomaat van het gas."

Hulst verhuisde een paar jaar geleden van Groningen naar Amsterdam. "Vanaf hier is het makkelijk om die uithoek weg te denken. Waar maken ze zich druk over? Maar hier staan veel mensen al op hun achterste poten als er een paar huizen verzakken door de aanleg van de Noord-Zuidlijn. Je kunt het wezenlijke probleem in Groningen niet meer oplossen, want het gas is uit de grond en de aarde beeft al. Maar net als in een relatie tussen mensen, waarin het soms fout loopt, moet je kunnen zeggen dat het je spijt, dat je begrip hebt voor die ander."

Andersom is dat begrip er wel. "Kamp zit in een spagaat, ik snap dat het ingewikkeld is", zegt Reint Wobbes. "Hij moet natuurlijk het advies van Staatstoezicht op de Mijnen volgen en de NAM minder gas laten oppompen zodat de bevingen minder heftig worden. Maar het gaat om zoveel geld, dat kan het kabinet niet missen."

Als oud-bestuurslid van de Stichting Oude Groninger Kerken maakt Wobbes zich zorgen over de bescherming van de vele monumentale gebouwen. In Loppersum is een restauratieploeg bezig met de gewelven en de fresco's van de vroegmiddeleeuwse Petrus en Pauluskerk. Buiten staat een groot bord waarop het bankrekeningnummer van de kerk prominenter is vermeld dan architect en aannemer. De opknapbeurt was al gepland, maar de aardbevingen van vorig jaar en het jaar ervoor hebben veel extra schade aangericht.

"Dit is heel oud cultuurgebied, daar doe je niet lullig over", zegt Wobbes. "Maar bij de NAM beweren ze dat ze geen verstand hebben van bouwen en monumenten. Dat is toch raar, als je al zoveel jaar weet dat er schade ontstaat. Je zou verwachten dat ze expertise zouden inhuren, geld genoeg. Maar ze voeren reparaties uit zoals het niet moet, ze laten aannemers offertes maken op basis van plaatjes die hun inspecteurs hebben gemaakt, er wordt niet over nagedacht en dat is dom. En wat gaat de NAM doen met monumenten die ze opkoopt? Daar hoor je niks over. Maar ze zullen ons op hun pad vinden als ze ze willen afbreken."

Dertig jaar later
Betrouwbaar is de NAM nooit geweest, stelt Wobbes. "Vanaf het begin in 1959 zijn mensen die waarschuwden voor de gevaren van het boren belachelijk gemaakt." Hij haalt een krant tevoorschijn die een ingezonden brief van vijftig jaar geleden oprakelt: 'Wij moeten denken aan bodemdaling na gaswinning' schreef de Groningse ingenieur en hts-docent Willem Meiborg op 8 november 1963 in het Nieuwsblad van het Noorden. Pas dertig jaar later erkende het bedrijf dat de gaswinning trillingen in de Groningse bodem tot gevolg had. En pas vorig jaar kwam er een schadefonds van honderd miljoen euro.

Intussen, zegt Wobbes, verschijnen er veel nieuwe boorlocaties. "De mensen zijn het zat. Er is een soort narrigheid ontstaan." Die wordt nog gevoed door de tweespalt die de NAM zaait door kleine schades ruimhartig te vergoeden, maar bij grotere problemen langdurig te soebatten over aanpak en kosten. "Mensen die snel compensatie krijgen, roepen dat het allemaal best meevalt, waarbij ze vergeten wat hun is aangedaan. Want scheuren in je huis, onzekerheid over de volgende schok, daar heeft niemand om gevraagd."

Ook de overheid laat het op dit punt afweten, vindt Wobbes. "Toen het water in de sloten door de verzakking de verkeerde kant op ging lopen, heeft de NAM dat met de waterschappen geregeld, maar daar heeft een particulier met schade niks aan. Als stormschade groter is dan voorheen omdat er al scheurtjes in je huis zitten, mag je dat met de verzekeringsmaatschappij uitvechten. En er kan best eens een schoorsteen op je kop vallen. Je home is je castle, daarin moet je je veilig voelen. Deze onzekerheid is eigenlijk een soort inbraak en dat mag je de overheid verwijten."

"Toen we hier net kwamen, viel ons de gelatenheid op", vertelt Maria Ankoné. "In de Randstad zouden er al veel eerder felle protesten en demonstraties zijn geweest. Maar we zagen de onderdrukte woede." Die werd nog eens gevoed toen minister Kamp afgelopen zomer stelde dat op de huizenmarkt van waardedaling door de aardbevingen nog geen sprake is. Begin deze maand kwam daar de ergernis bovenop over het faillissement van aluminiumsmelterij Aldel in Delfzijl en de onmacht van de minister om wat te doen aan de teruglopende werkgelegenheid in het noorden.

"Nederland voert geen industriebeleid", analyseert Leendert van der Laan. "Dat is geen typisch Gronings probleem, maar het speelt hier nu wel op. Kamp zegt dat hij alles heeft gedaan om Aldel te redden, maar hij had hier een geste kunnen doen. Op dit moment komt alles samen. Terwijl de werkgelegenheid onder druk staat, verdwijnen ook de sociale werkplaatsen als gevolg van de participatiewet - en hier werken vanouds veel meer mensen in sociale werkplaatsen. De arbeidsmarkt zit vast en ook de huizenmarkt zit vast. Mensen die weg willen om elders te gaan werken, raken hun huizen niet kwijt, tenzij ze een grote hypotheekschuld overhouden."

Vertrouwenscrisis
De Partij voor het Noorden roept mensen op bij de gemeenteraadsverkiezingen van 19 maart op een lokale partij te stemmen. "Dat is het enige statement dat kiezers nu kunnen maken. Links en rechts hebben het hier laten liggen. De VVD van Kamp door alles aan de vrije markt over te laten, maar vooral de PvdA die hier traditioneel de grootste partij is. Die partij heeft een probleem als het door de provincie gevraagde fonds van een miljard euro er niet komt. Als je huis stukgaat met medeweten van de overheid die niks doet, dan is er pas echt een vertrouwenscrisis tussen overheid en burger."

Kamp komt nu terug naar Groningen om uitleg te geven over de toekomst van de gaswinning. Komt het gevraagde miljard er inderdaad, dan moet dat worden geïnvesteerd in infrastructuur, zegt Van der Laan. Ook Joop Belderok denkt dat het noorden gebaat is bij goede verbindingen - dus wegen, spoor maar ook glasvezel - en niet alleen naar de Randstad maar ook naar Duitsland. "Bremen ligt dichterbij dan Amsterdam, alleen de Dollard ligt er nog tussen."

Auke Hulst verwacht dat het met Groningen wel goed komt. "Groningen ligt best gunstig, tussen de Randstad en een actieve regio in Duitsland. De kansen liggen over de grens, die zou wat poreuzer moeten worden en daar kan Den Haag aan bijdragen. Niet uit liefdadigheid, maar omdat de toekomst van Nederland ook ligt in Europese samenwerking. Den Haag moet niet alleen vanuit de Randstad redeneren, maar de uithoeken aansluiten. Ook dat kan een proces van heling zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden