Dit een Gülenschool? Hoezo dan?

Beeld Studio Vonq

Er is niets islamitisch aan de school, er werken ook Nederlandse docenten, en er gaan ook kinderen zonder Turkse achtergrond naartoe. We hebben niets met Gülen te maken, stellen de negen beweerde Gülenscholen. Hoe zit dat? Drie stellingen.

Stelling 1: De scholen zijn geen Gülenscholen

Dat zeggen bestuurders en onderwijzers van de scholen die kort geleden op zwarte lijsten belandden en waar leerlingen vertrokken. Ook voordat de Gülenbeweging ervan werd beschuldigd achter de coup in Turkije te zitten, wezen scholen de associatie al af. Hoe zit dat?

Thijl Sunier, hoogleraar islam in Europa aan de Vrije Universiteit, zoekt de oorzaak in de geschiedenis van Turkije. "Er geldt daar geen godsdienstvrijheid zoals die in Nederland geldt: in 1971 werd Gülen nog korte tijd vastgezet vanwege illegale religieuze praktijken. Een politieke partij mag ook geen officiële afdelingen in het buitenland opzetten. Ze zijn in Turkije bang voor een lange arm, eigenlijk precies waar wij ook bang voor zijn, maar dan in omgekeerde richting. De vrees is dat ze geld inzamelen en gaan interveniëren in de Turkse politiek. Volgens Erdogan is dit ook waar Gülenaanhangers zich schuldig aan hebben gemaakt. Ze zouden geïnfiltreerd zijn in het ambtenarenapparaat en de rechtspraak. Kijk, ik sluit niet uit dat een deel van de coupplegers sympathisanten van Gülen zijn. Maar dat is iets anders dan dat er een meesterbrein zit in Pennsylvania, en hij hier over de hele wereld zijn netwerk voor heeft ingezet, tot in Nederland toe."

Yusuf Altuntas, die als directeur van de Islamitische Schoolbesturen Organisatie (Isbo) meer dan veertig islamitische scholen in Nederland bestuurt, ziet dat anders. Hij zit op één lijn met president Erdogan. Dat bleek uit wat hij eerder in deze krant zei. "In Turkije, waar de top zit, is dit een terroristische organisatie."

588 kinderen weg bij Gülenscholen
Van de negen veronderstelde 'Gülenscholen' in Nederland zijn de afgelopen weken 588 leerlingen uitgeschreven. Dat is ongeveer een vijfde van hun totale leerlingental.

Dat de scholen hun affiliatie met Gülen niet vermelden, komt volgens Altuntas voort uit strategische overwegingen. Gülenaanhangers probeerden de afgelopen jaren steeds meer scholen op te richten. Dat zou geen juiste afspiegeling opleveren van de islamitische gemeenschap of migrantengroepen. "Zoveel aanhangers heeft Gülen helemaal niet in Nederland", zegt Altuntas. "Ik denk dat ze de naam van Gülen weglieten omdat Turkse ouders anders niet zouden komen. Onder hen was al langer huiver voor de beweging, en het conflict met Erdogan is al een paar jaar gaande."

Van gülenisten zelf komt een andere verklaring. Alaattin Erdal is sinds een aantal maanden voorzitter van Stichting Cosmicus. Ooit was dat een studentenvereniging van Gülen-sympathisanten, legt hij uit, nu 'een soort denktank'. Volgens Erdal noemen de scholen de naam 'Gülen' liever niet omdat het verkeerd begrepen kan worden. "Juridisch en financieel gezien staan de scholen los van elkaar. Als we toch die naam gebruiken, krijgt het een andere lading. Dan wordt het ook opeens gepolitiseerd. Terwijl we gewoon een school zijn, waar seculier onderwijs gegeven wordt."

Erdal hekelt de uitspraken van Isbo-directeur Yusuf Altuntas over de Gülenbeweging. "Hij speelt zo'n actieve rol in de polarisatie. Terwijl hij in het onderwijs zit! Ik vraag me af: Zijn de kinderen dan wel veilig bij hem?"

Lees verder onder de foto.

Basisschool De Roos is islamitisch. Beeld anp

Stelling 2: Er is niets islamitisch aan de scholen

Zeven van de negen 'Gülenscholen' zijn inderdaad niet islamitisch. Er werken ook Nederlandse docenten zonder Turkse achtergrond, en datzelfde geldt voor een deel van de leerlingen. Alleen de twee basisscholen De Roos, in Zaandam en Purmerend, zijn wel islamitisch.

Toch vormen scholen, ook die in Nederland, een 'belangrijk instrument' in het streven van de Gülenbeweging om een 'gouden generatie' te kweken van hardwerkende, diepvrome moslims, schrijft Martin van Bruinessen, hoogleraar vergelijkende studie van moderne moslimsamenlevingen aan de Universiteit Utrecht. Hij deed in 2010 onderzoek naar de beweging voor het ministerie van wonen, wijken en integratie. Hoe men de scholen inzet? Van Bruinessen schrijft: 'Die scholen bieden de gelegenheid potentiële leden van de 'gouden generatie' te identificeren en geleidelijk de bijbehorende spirituele disciplinering te geven (die buiten de scholen plaatsvindt). Op de internaten en in studentenhuizen vindt een belangrijk deel van die disciplinering plaats (...).'

Publiciste Elise Steilberg volgt de Gülenbeweging in Nederland al een paar jaar. Volgens haar misbruikt de beweging de vrijheid van onderwijs. Steilberg kwam met de beweging in aanraking toen haar zoontje een cursus robotica bouwen volgde in het toenmalige Cosmicus Montessori Lyceum, nu het Metis Montessori Lyceum in Amsterdam. "Ik kwam daar toen geregeld", vertelt ze. "Op een gegeven moment wilden ze hem op een groot evenement van huiswerkinstituut Witte Tulp laten drummen op het podium. Toen een telefoonnummer niet bleek te werken, googelde ik, en las ik een rapport waarin stond dat de school onderdeel was van de Gülenbeweging. Ik heb mijn zoon dat optreden laten doen, maar bij dat evenement zag ik het plots heel duidelijk: de hele beweging was er bij elkaar. Mannen en vrouwen zaten apart. Ik kreeg ineens geen hand meer van de begeleiders. Dat was het moment dat ik dacht: weg hier. Ik vond het zo raar dat we er nergens op gewezen waren dat we bij een school waren beland met een conservatief-islamitische achtergrond. Je moet weten: de Montessori Scholengemeenschap in Amsterdam staat verder als héél vrij bekend."

Toen Steilberg en haar Turks-Nederlandse echtgenoot het schoolbestuur een brief stuurden, kregen ze te horen dat het bestuur van de scholengemeenschap het neutrale karakter van de school bewaakt. Steilberg blijft erbij dat de school open moet zijn over de religieuze achtergrond.

Tegenstanders van de beweging zien manipulatieve trekken. Isbo-directeur Yusuf Altuntas stelt dat de Gülenbeweging op doortrapte wijze te werk gaat. "Ze zoeken onder de slimme kinderen, de havisten en vwo'ers, de beïnvloedbare kinderen eruit, om zieltjes te winnen. Dat zijn vooral de kinderen van wie de ouders niet zo betrokken zijn. Als de ouder te assertief is, laten ze los."

Van Bruinessen houdt het erop dat er van dwang geen sprake is. Wel schrijft hij: 'Veel voormalige bewoners van een internaat of studentenpension hebben wat afstand van de beweging genomen, maar blijven een mate van loyaliteit voelen'. Dat is precies het doel van hun onderwijsactiviteiten, zeggen critici: jongeren afhankelijk maken. Leerlingen zouden op den duur zoveel te danken hebben aan de beweging, op het gebied van onderwijs en carrièrekansen, dat ze die niet meer durven tegen te spreken.

Alaattin Erdal vindt de kritiek op zijn beweging niet gegrond. "Al vijftig jaar beschuldigt zowel de strenge islamitische hoek als de seculiere hoek ons. De eerste groep vond het helemaal niks wat Gülen verkondigde: dat hij contact met de paus aanging bijvoorbeeld. De seculieren denken juist dat wij de boel gaan islamiseren. Hun beschuldigingen staan dus haaks op elkaar. Maar toch vinden ze elkaar in het demoniseren dat nu gaande is vanuit de Turkse staat.

"Ik zeg: behandel ons op basis van onze daden. Je kunt in dit land niet vijftig jaar lang iets geheimhouden zonder dat iemand iets merkt. We hebben instituties in dit land die dit soort dingen in de gaten houden. Als we een dubbele agenda hadden, was het al wel aangetoond. We moeten verder. We moeten elkaar gewoon vertrouwen."

Lees verder onder de foto.

Het Cosmicus College. De stichting Cosmicus is gelinkt aan de Gulen-beweging. Beeld anp

Stelling 3: De scholen staan los van elkaar

Er hangt bij de negen beweerde 'Gülenscholen' - zeven basisscholen en twee middelbare scholen - nergens een bordje met de naam van Gülen aan de muur. Wel zijn die scholen opgericht door sympathisanten van Gülen of worden ze door hen bestuurd. De twee middelbare scholen zijn het Cosmicus College in Den Haag, en het Metis Montessori Lyceum in Amsterdam (voorheen Cosmicus Montessori Lyceum). In 1990 bezocht 'Heer Leraar' de Akyazilimoskee in Rotterdam, en liet hij de bestuursleden van de moskee weten 'dat zij zich veel meer op educatieve activiteiten moesten richten'. Dat is te lezen in het rapport van onderzoekers Thijl Sunier en Nico Landman uit 2014. 'Moskeeën waren er volgens Gülen genoeg'. Al had de spirituele leider hier formeel niets over te zeggen, zijn aanhangers deden wat hij vroeg.

Volgens de Nederlandse Gülen-voorman Alaattin Erdal is de hand van de spirituele leider in de oprichting van de scholen verwaarloosbaar. Erdal: "Meneer Gülen weet niet eens van het bestaan van de scholen af." Van de aanmoedigende woorden uit het jaar 1990 zegt Erdal niets te weten. "Hij riep al veel langer dat onderwijs belangrijk was. Net als wereldburgerschap, en het je eigen maken van wetenschap. Maar dat is nog geen opdracht om scholen op te richten."

De suggestie dat Gülen niet zou weten van de scholen, vindt Steilberg bizar. Ze toont de juridische documenten van zijn aanvraag voor een Green Card op de website van een Amerikaanse onderzoeksgroep die het openbare onderwijs wil vrijhouden van politieke invloeden. "Toen hij naar de VS wilde, beriep hij zich juist op het feit dat er wereldwijd honderden scholen in zijn naam zijn opgericht."

Deels zijn de scholen via stichtingen aan elkaar verbonden. Drie van de basisscholen, in Rotterdam, Arnhem en Amsterdam, vallen onder dezelfde koepel: Stichting Cosmicus Onderwijs. Met de bestuurders van de scholen lijken korte lijntjes te bestaan. Op de leidinggevende posities komen steeds dezelfde namen terug.

Zo was de huidige directeur van de islamitische basisschool de Roos in Purmerend, Adnen Aydemir, voorheen directeur van basisschool Cosmicus in Rotterdam. En Tuncay Çatak, nu voorzitter van de Stichting Cosmicus Onderwijs, was voorheen directeur van basisschool de Roos in Zaandam. De directeur van basisschool Cosmicus in Den Haag was eerder directeur van de basisschool Cosmicus in Rotterdam. En de huidige directeur van de basisschool Cosmicus in Rotterdam, Dorith Vrij Vlottes, was voorheen adjunct-directeur van basisschool Witte Tulp in Amsterdam. Er zijn ook lijnen naar andere organisaties die door sympathisanten van Gülen worden bestuurd: zo was Mehmet Cerit, nu de hoofdredacteur van het Nederlandse weekblad Zaman Vandaag, tot begin dit jaar nog bestuursvoorzitter van de Stichting Cosmicus Onderwijs.

Aan de telefoon vertelt hoogleraar Van Bruinessen niet te weten of de genoemde islamitische basisscholen ook daadwerkelijk tot de Gülenbeweging te rekenen zijn. De meeste waren nog niet opgericht toen hij aan zijn onderzoek begon. "Maar het rouleren van leidende figuren langs verschillende instellingen van de beweging is een bekend patroon. Zo zag je ook mensen van plaats wisselen tussen scholen, internaten, de media en de ondernemersvereniging van de Gülenbeweging, HOGIAF, als bij een stoelendans."

Beweging in Nederland

De Gülenbeweging telt in Nederland enkele duizenden actieve aanhangers en vrijwilligers, blijkt uit het onderzoek van Sunier en Landman uit 2014. De meesten zijn hoogopgeleid. In de jaren negentig kreeg de beweging in Nederland vorm. Vanaf het begin richtten ze zich voornamelijk op het onderwijs. Tot voor kort had de Gülenbeweging in Turkije een aantal grote ketens van dure, particuliere scholen. Die stonden erom bekend dat het onderwijs er beter was dan op openbare scholen. Daarom stuurden ook ouders die geen aanhangers waren van Gülen hun kinderen naar die scholen. In Nederland gaf de onderwijsinspectie dit jaar nog twee keer het stempel 'zwak' aan 'Gülenscholen' in Amsterdam. Dat waren basisschool Witte Tulp en de vmbo-opleiding van het Metis Montessori Lyceum.

Naast scholen werden in Nederland ook internaten opgericht. In zijn onderzoek, dat september 2010 verscheen, stelde Van Bruinessen vast dat die inmiddels allemaal waren opgeheven. Naar zijn indruk had de beweging dat besluit genomen, 'omdat die teveel negatieve belangstelling hebben getrokken'. Twee maanden later bleek uit onderzoek van Trouw dat er toch nog Güleninternaten in Nederland waren. De krant liet een Turkse moeder rondbellen om een plek in een internaat te zoeken voor haar zoon. Ze vond twee internaten die tot de Gülenbeweging behoorden. Hoeveel internaten er op dit moment zijn is niet bekend. Ten tijde van het onderzoek waren er daarnaast een stuk of zeventig studentenhuizen, schatte een Gülensympathisant in het rapport.

Zowel op de internaten als in de studentenhuizen gelden strenge islamitische regels. Er wordt, schrijft Bruinessen, bijvoorbeeld op toegezien dat jongeren geen vriendjes of vriendinnetjes hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden