Déjà vuSupermarktbranche

Dirk, Albert en Piet legden de grondslag voor de supermarkt

Interieur van een De Gruyter supermarkt, omstreeks 1970. Aan de wand de bekende slogan: ‘En betere waar én tien procent, alleen de Gruyter’.Beeld Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad

Dankzij samenwerking konden afzonderlijke kruideniers de schaalvergroting aan. De namen van hun bedrijven getuigden ervan. Vivo stond voor Vrijwillige Inkoop- en Verkoop Organisatie. De Spar dankt zijn naam aan de afkorting van Door Eendrachtig Samenwerken Profiteren Allen Regelmatig. De Friese grootgrutters Ebben, Dames, Aukes en Hettema gebruikten de eerste letters van hun achternaam en verenigden zich onder de vlag van Edah.

Andere middenstanders bleven succesvol opereren onder hun eigen naam. De winkels van de deze week overleden Dirk van den Broek heetten sinds 2014 kortweg Dirk. De ondernemer begon op zijn vijftiende klein. Hij reed in Amsterdam rond met een melkkar. Dat werd later een melkwinkel. In 1948 opende hij zijn eerste supermarktje op het Mercatorplein. Van den Broek was daarvoor gaan kijken naar de winkel van Chris van Woerkom in Nijmegen, de eerste zelfbedieningszaak van Nederland.

Op weg naar meer filialen liet Dirk van den Broek de namen van collega-ondernemers verdwijnen. Het bedrijf nam onder meer de zaken van Bas van der Heijden en Jan Bruijns over.

Sommige kruideniers kozen al ver voor de komst van de supermarkt voor schaalvergroting. Uit het ruim twee eeuwen terug gestarte winkeltje van Piet de Gruyter in Den Bosch groeide een keten van zaken, een eeuw geleden al goed voor zo’n honderd filialen. Op de weg daar naartoe was De Gruyter zelf producten gaan maken.

Luxe uitstraling, kwaliteit én korting

Piets naam raakte in de vergetelheid. De Gruyter werd de merknaam. Die stond voor een luxe uitstraling, ook van de winkels. De producten dienden kwaliteit te hebben. Korting moest de rest doen. ‘En betere waar èn tien procent, alleen De Gruyter’, luidde de slogan. Na de Tweede Wereldoorlog volgde het Snoepje van de Week als extra lokkertje. Wat lekkers of iets om mee te spelen bij besteding van een bepaald bedrag aan boodschappen betekende dat ook kinderen aandrongen op kopen bij De Gruyter.

De belangrijkste concurrent was inmiddels een andere supermarkt, die de naam droeg van de mannen die hem groot maakte. Albert Heijn senior nam in 1887 het kruidenierswinkeltje van zijn vader Jan over en bouwde het bedrijf uit tot een succesvolle keten. Albert Heijn junior zou er na de Tweede Wereldoorlog een beursgenoteerde onderneming van maken. Het concern zou onder meer een andere tot keten uitgegroeide kruidenier uit de eigen streek, Simon de Wit, opslokken.

Veeleisende klanten zochten nieuwigheden

Het titanengevecht tussen De Gruyter en AH werd uiteindelijk in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw beslecht in het voordeel van de Zaankanters. Albert Heijn bewoog mee met de vanwege de toenemende welvaart steeds veeleisendere klant en liet die ook kennismaken met nieuwigheden. De Gruyter hing te veel aan versleten formules en bleef te lang vasthouden aan de eigen huismerken. In 1977 viel het doek voor de onderneming die ooit duizenden werknemers in dienst had en meer dan vijfhonderd filialen telde.

In het huidige, uitgedunde supermarktlandschap draagt Albert Heijn nog als een van de weinigen de naam van de man die aan de oorsprong van het bedrijf stond. Veel andere ondernemingen redden het niet of werden overgenomen. Denk aan Groenwoudt en Super De Boer. Bij sommige andere winkels wisten alleen de kenners dat de naam verwees naar een ondernemer: Elka kwam voort uit de initialen van de Twentse middenstander Lambertus Kip, Emté waren de initialen van de als slager begonnen Brabander Melchie Trommelen.

Overlevers zijn tot nu toe onder meer Jan Linders en de Deka Markt, vernoemd naar Dirk Kat, de man die zijn zelfbedieningszaak in 1949 Kijkgrijp noemde. Achter de Jumbo’s gaat ook een familie schuil, de Van Eerds, maar dat zijn van oorsprong groothandelaars, ze zijn niet de dynastie achter de eerste Jumbo.

Lees ook:

Albert Heijn blijft de onbetwiste marktleider

Albert Heijn blijft de onbetwiste marktleider in de supermarktenbranche. Het marktaandeel van Jumbo stijgt. Aldi en Lidl verliezen voor het eerst in jaren terrein.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden