Directeur bajes is zelf eenzaam opgesloten

Zijn gedetineerden willen allemaal naar buiten, de maatschappij wil dat ze binnen blijven. Zijn onervaren personeel schreeuwt om hulp, zijn ministerie kijkt vooral argwanend toe. Gevangenisdirecteur F. van den Broek van De Marwei in Leeuwarden over zijn eigen eenzame opsluiting.

Hij is voorbeeld van de nieuwe generatie gevangenisdirecteuren - de tachtigers - die net voor de enorme capaciteitsuitbreiding in no time werden klaargestoomd om leiding te kunnen geven in de nieuwe, moderne strafinrichtingen. Van den Broek is een man met duidelijk hart voor de zaak, valt op door pragmatisme. Niet zo'n forse justitie-manmet-roeping-en-sleutelbos, maar in eerste instantie jurist, manager.

Zegt last te hebben van het ministerie van justitie, dat hem vermoeit met details. En van de wereld 'buiten', van de 'stem des volks' die criminelen gewoon achter tralies wil en daarmee uit. Hij heeft een eenzame functie, zegt hij nadrukkelijk, krijgt slechts steun van collega's, maar die ziet hij te weinig. Dus ter compensatie: veel kunst op kantoor en de folder van de zwarte droom-Saab aan het prikbord.

Van den Broek was eind jaren zeventig, begin jaren tachtig net werkzaam als advocaat en ging af en toe op bezoek bij clienten, voornamelijk in de inrichtingen voor langgestraften als Esserheem en Norgerhaven in Veenhuizen. "Ik had toen al de indruk: dat gaat niet goed hier. Wat een ouderwetse toestand. Hierarchisch georganiseerd, het personeel had weinig bevoegdheden, alles kwam van boven. Ik speelde toen al met het idee dat ik dit wilde veranderen, maar wat moet je als advocaat? Je zou voor echte wijzigingen eigenlijk deel moeten uitmaken van de organisatie."

Van den Broek kreeg op een avond telefoon. De directeur van inrichting Norgerhaven hing aan de lijn, die had ook gemerkt dat de jonge advocaat 'iets' met het gevangeniswezen had en vroeg of hij geen stagaire-directeur in Esserheem wilde worden. "Op een vrijdagmiddag verliet ik Esserheem als advocaat, om de maandagochtend daarop als lid van de directie te beginnen.

Ik heb er niet lang over na hoeven denken." Het kritische reclasseringsblad KRI nam Van den Broek op in de serie 'Overlopers'. Hij bleef een paar maanden in Esserheem, werd toen adjunct in Leeuwarden, als rechterhand van directeur Kranendonk, die nu de leiding heeft over de problematische inrichting De Grittenborgh in Hoogeveen. In 1988 kreeg ook Van den Broek zijn eigen gevangenis. De Marwei in Leeuwarden was heel even een van de paradepaardjes van justitie - alleen zaten er toen nog geen gedetineerden in en viel slechts de mooie vormgeving in het oog.

"Ik dacht dat ik het als directeur helemaal anders zou kunnen doen" , zegt Van den Broek. "Ik wilde vooral een platte organisatie, met beslissingsbevoegdheden op de plaatsen waar ze horen. Met bewaarders die verantwoordelijkheid kunnen en willen nemen. Ik had in de oude inrichtingen meegemaakt dat directeuren een spreekuur hielden, waar gedetineerden de meest pietluttige details konden bespreken. Mag er tv op cel? Op vragen van gevangenen antwoordden bewaarders standaard: vraag maar aan de directie. Het personeel deed alleen deuren open en dicht. Dat wilde ik in mijn eigen inrichting dus per se niet."

Van den Broek had een prachtig organisatieplan gereed, maar toen kwamen de gedetineerden, rond 1 maart 1989, en met hen de problemen. "Terugkijkend vind ik dat Justitie bij de start van deze inrichting flinke fouten heeft gemaakt. Voor een nieuwe inrichting met vooral onervaren personeel, had het een veel te zware bestemming.

We hebben hier nu 72 cellen voor kortgestraften, sommigen komen hier na een verblijf in een huis van bewaring en zijn dus al clean, maar anderen arriveren vers van de straat en zijn dus nog verslaafd. Die twee groepen zitten op een afdeling en dat levert enorme spanningen op. Daarnaast hebben we 48 cellen voor langgestraften die beperkt gemeenschapsgeschikt zijn, zo noemen we dat hier. Het is duidelijk dat deze mensen veel individuele begeleiding nodig hebben en in kleine groepen moeten functioneren.

Prachtig, maar ze zitten hier met 48 man op een afdeling. Dat is met elkaar in strijd en dat blijkt ook in de praktijk. Met het weinige personeel kun je geen incidenten tegengaan. Dan hebben we nog eens 72 cellen voor langgestraften die gemakkelijker te hanteren zijn en nog eens acht vluchtgevaarlijken in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI)."

En alsof die populatie nog niet moeilijk genoeg is, werd bij de opening in een weekeinde de totale populatie van de Schutterswei in Alkmaar, omdat daar problemen waren, en groupe naar Leeuwarden overgebracht. Een groep die in de oude vertrouwde inrichting met ervaren personeel net te handhaven was, werd dus overgebracht naar De Marwei in de kinderschoenen. Dat was vragen om moeilijkheden en die kwamen er ook.

Van die platte organisatie die ik me had voorgesteld, kwam zo natuurlijk niks terecht. Het nieuwe personeel was bang, niet op elkaar ingespeeld en kon niet reageren op een groep gedetineerden die dat wel was. Bewaarders reageerden extreem, disproportioneel ook, er werd niet gepraat of gediscussieerd over de regels van de nieuwe inrichting, maar gedreigd, met isolatie of een recreatiestop" , zegt Van den Broek. Binnen een paar weken na de opening kreeg De Marwei te maken met een heuse opstand. Een vleugel van de nieuwe inrichting werd door de gedetineerden uit Alkmaar compleet vernield.

"Als de nood aan de basis zo hoog is" , legt Van den Broek uit, "zakt de hele organisatie naar beneden. Een teamleider gaat het werk doen van een bewaarder, een directeur het werk van de teamleider. En het werk dat de directeur had moeten doen - beleid maken - blijft liggen. Pas de laatste 2 jaar, en dat vind ik heel verheugend, begint het personeel op de werkvloer aan te geven dat het meer bevoegdheden wil. En dat is een heel goed teken."

Van den Broek zegt dat hij, en zijn personeel, de afgelopen jaren veel geleerd hebben, van dat vallen en opstaan. "Natuurlijk moet zo'n nieuwe organisatie groeien, maar ik denk dat het heel anders had gekund, met veel minder schade. Waarom zijn we hier niet met een wat makkelijker groep gedetineerden begonnen, met kortgestraften bijvoorbeeld of met mensen die hun boetes willen uitzitten? Dan hadden we nu probleemloos kunnen overschakelen naar de langgestraften.

Als je de kranten leest, lijkt het alsof penitentiair Nederland in een crisis verkeert, met spectaculaire helikopteruitbraken, gewelddadige ontsnappingen en gijzelingen. Ik denk dat het wat de veiligheid en beheersbaarheid betreft, over het algemeen best meevalt. Tien jaar geleden waren er veel meer uitbraken, dat weten we allemaal. Echter, het verschil met toen is dat Justitie toen beloofde, als antwoord op de kritiek, min of meer waterdichte gevangenissen te bouwen. En elke uitbraak nu, al zijn dat er jaarlijks minder dan vijftig, betekent dat Justitie die belofte niet kan nakomen. Een ontsnapping heeft daardoor veel meer impact gekregen."

Daarnaast signaleert ook Van den Broek dat ontvluchtingen met veel meer geweld worden uitgevoerd. Dat baart hem zorgen, toch is hij niet van die ontwikkeling geschrokken. "Het gevangeniswezen loopt in principe achter op ontwikkelingen in de maatschappij. We zagen een aantal jaren geleden de criminaliteit verharden en die gewelddadige delinquenten komen langzamerhand de gevangenissen binnen.

Nu zitten wij ook met dat geweld. Die agressie wordt nog eens versterkt door het feit dat de maatschappij, of zeg de politiek, beter beveiligde inrichtingen heeft gewild. Daarmee wordt het aantal ontsnappingen dan wel teruggedrongen, maar de vluchtpogingen die plaatsvinden, zijn dan extreem gewelddadig. Gedetineerden zijn altijd op zoek naar de zwakke plekken, in het gebouw, in de organisatie. En als ze niks kunnen vinden, blijft er een zwakke plek over: de mens, het personeelslid.

Dat hebben we als directeuren voorspeld en dat komt uit. Eigenlijk kun je stellen dat de politiek bewust voor het risico van enkele extreme ontsnappingen heeft gekozen, in plaats voor wat meer ontvluchtingen zonder geweld tegen personen. De maatschappij roept om waterdichte gevangenissen, alleen is de vraag of je je als overheid zo veel van de stem des volks moet aantrekken.

Ik denk dat het gevangeniswezen met die extra veiligheidsmaatregelen, kwalitatief achteruitholt. Het opsluiten van mensen, de verhoging van de straffen, het zijn allemaal korte-termijn-succesjes. Het kost alleen maar veel geld en wat levert het op? Volgens mij werkt de aanscherping van het vervolgingsbeleid in ieder geval niet preventief - er wordt geen kraak minder gezet. Het is net als met de benzineprijs, die kan wel een kwartje hoger komen, toch blijft iedereen gewoon rijden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden