Direct na arrestatie recht op advocaat

(Patrick Post) Beeld
(Patrick Post)

Ook Nederland zal zich moeten houden aan een baanbrekend oordeel van het EU-mensenrechtenhof.

Op 27 november oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg dat verdachten in een strafzaak vanaf het eerste verhoor door de politie toegang moeten hebben tot een advocaat.

Hoewel het ging om een zaak tegen Turkije is de algemene regel die het hof in deze zaak voor het eerst neerlegt van grote relevantie voor de Nederlandse strafpraktijk. De uitspraak zou moeten leiden tot een fundamentele verandering van het Nederlands stelsel van politieverhoren en de toegang tot een advocaat daarbij.

De verdachte in de Turkse zaak was een minderjarige jongen die was aangehouden op verdenking van deelname aan een illegale demonstratie voor de PKK en het ophangen van een illegaal spandoek. Hij werd na tienen ’s avonds het politiebureau binnengebracht; om even na enen ’s nachts begon men met verhoren, zonder dat hij een advocaat kon raadplegen.

Een bekentenis volgde. Toen hij twee dagen daarna voor een onderzoeksrechter verscheen, trok hij die in en gaf aan dat deze onder druk was afgelegd. Hij werd veroordeeld en klaagde bij het Europees Hof in Straatsburg.

Dat hof greep de zaak aan om in bredere zin in te gaan op het belang van de toegang tot een advocaat voor de verdachte in het begin van een politie-onderzoek. Het voorkomen van marteling en onoorbare druk om een bepaalde verklaring af te leggen, is een van de al langer erkende functies van het vroege contact met een advocaat.

Maar het hof gaat, voor het eerst, veel verder. Zij geeft ook aan dat het in het steeds ingewikkelder wordende strafrecht voor een verdachte steeds moeilijker wordt om de mogelijke consequenties van zijn verklaring (of zwijgen) tegenover de politie goed te overzien zonder het advies van een advocaat. Een verkeerde inschatting kan er makkelijk toe leiden dat de verdachte met een verklaring bijdraagt aan zijn eigen veroordeling, terwijl hij het recht heeft om dit juist niet te doen. Daarom acht het hof het van belang dat een verdachte vanaf het eerste politieverhoor toegang heeft tot een advocaat.

Die uitspraak is baanbrekend. Niet eerder heeft het Europees Hof zich zo expliciet uitgesproken over het belang van de advocaat in de eerste fase van het strafproces. Als lid van de Raad van Europa is ook Nederland aan deze uitspraak gehouden. Dat moet leiden tot fundamentele veranderingen.

In Nederland heeft een verdachte nu pas het recht om een advocaat te spreken nadat hij in verzekering is gesteld, dat wil zeggen nadat is besloten dat hij tot maximaal drie dagen vast kan worden gehouden. Op dat moment wordt de piketcentrale ingelicht en krijgt de dienstdoende piketadvocaat of een door de verdachte aangegeven advocaat een melding van de aanhouding.

Als een advocaat daarna meteen het politiebureau belt om zijn cliënt te spreken, krijgt hij regelmatig te horen dat hij moet wachten tot het verhoor is afgerond. De advocaat komt dus vaak te laat bij de verdachte: de belastende verklaring is dan meestal al afgelegd.

De politie maakt gebruik van de kwetsbare positie van de verdachte: afgesloten van de buitenwereld, gedesoriënteerd. Soms wordt daarbij oneigenlijke druk gebruikt.

Veel vaker komen de verklaringen tot stand zonder dat verdachten de mogelijke consequenties begrijpen en zonder dat ze weten dat ze ook het recht hebben om niet te verklaren. Dat is precies de situatie waar de uitspraak van het hof een einde aan wil maken.

Vanaf mei dit jaar loopt het experiment ’advocaat bij verhoor’ in Amsterdam en Rotterdam. Daarmee werd een apart piketsysteem opgezet voor moordzaken, met de mogelijkheid voor verdachten om vóór het eerste politieverhoor een half uur met hun advocaat te overleggen, mits de advocaat ook binnen een half uur na de melding aanwezig is. Dat was een goed begin, maar het is niet eens voldoende om de nieuw gestelde norm van Straatsburg te halen.

Nederland moet verder gaan. Voor alle verdachten die gevangenisstraf riskeren, moet overleg met een advocaat vóór het eerste politieverhoor worden gegarandeerd. De advocaat zou vervolgens ook toegang moeten krijgen tot de verhoren, om te controleren of daarin niets oneigenlijks gebeurt én om de verdachte van advies te dienen als die daarom vraagt.

Andere landen, inclusief de Verenigde Staten, werken al jaren op deze manier, zonder dat het de opsporing noemenswaardig belemmert. Het vergt louter het besef dat de advocaat vanaf de aanhouding van de verdachte een wezenlijke bijdrage levert aan een eerlijker strafproces.

Het Europees Hof is daar nu eindelijk van doordrongen. Nu Nederland nog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden