Dijken zijn slechts op het eerste gezicht een oplossing voor Bangladesh

AMSTERDAM - Wie aan Bangladesh denkt, denkt aan overstromingen. In 1991 stierven 150 000 mensen na een verwoestende cycloon. De schokkende beelden gingen de hele wereld over. 'Bouw dan dijken' is de instinctieve reactie van veel (Hollandse) tv-kijkers. De Wereldbank wil dat ook. Maar het plan van de bank ontmoet veel kritiek. Is Bangladesh wel gebaat bij dijken?

Zelden zal een rapport zo veel vraagtekens hebben bevat, als de studie van de Inspectie Ontwikkingssamenwerking te Velde (IOV) over het Flood Action Plan van de Wereldbank en de regering van Bangladesh. De Inspectie vroeg zich af of Nederland dit plan, dat aan veel kritiek onderhevig is, moet blijven steunen. Nu bedraagt die steun ruim acht miljoen gulden.

Om die vraag te beantwoorden dook de IOV de boeken in, sprak de dienst met betrokkenen en trok zij naar Bangladesh. De conclusie? Nederland moet zijn handen vooralsnog niet van het project af trekken. Maar die voorzichtige conclusie is wel met vele mitsen en maren omkleed. Goede hulpverlening aan Bangladesh is, zo blijkt uit het rapport, een hemeltergend ingewikkelde zaak. Even duidelijk blijkt dat het meewegen van milieu-aspecten in hulpprogramma's (onlangs in deze krant nog sterk gepropageerd door Maurice Strong, de voorzitter van de vorig jaar in Rio de Janeiro gehouden VN-conferentie over milieu en ontwikkeling) bepaald geen sinecure is. Zeker niet in Bangladesh.

Moordende plaag

De kern van de moeilijkheid zit 'm in het land zelf. De overstromingen, waarmee Bangladesh kampt, kunnen zowel een zegen als een moordende plaag zijn. Elk jaar treden de drie grote (Ganges, Brahmaputra en Meghna) en de 250 kleine rivieren buiten hun oevers. Eenvijfde deel van het land loopt dan onder. Barsha noemen de bewoners deze watervloeden en dat woord heeft een positieve betekenis. Want deze vloeden maken het land ongehoord vruchtbaar. De rottende planten en het slib die door het water worden meegevoerd, bevatten veel voedingsstoffen; het water zelf zakt in de grond en vult zo de reserve aan grondwater weer aan. Maar naast de barsha is er ook de bonna. Dat zijn de schadelijke vloeden, die of te vroeg in het seizoen (slecht voor de landbouw), of te laat (idem), of te overvloedig zijn. Vooral de combinatie van extreme waterafvoer en hevige regenval kan veel slachtoffers eisen, zoals in 1987 en 1988. Maar veruit de kwalijkste vloeden worden veroorzaakt door cyclonen die het zeewater hoog opstuwen. Zo'n cycloon, die gepaard ging met meters hoge golven, trof Bangladesh in 1991. De gevolgen waren desastreus, veel desastreuzer dan de bonna's van 1987 en 1988.

Hoe ga je om met natuurkrachten die zowel een zegen als een plaag zijn? 'Gecontroleerde overstromingen' heet het antwoord dat de Wereldbank en de regering van Bangladesh in 1989 formuleerden toen zij bestaande plannen voor een betere waterbeheersing in het overbevolkte Aziatische land besloten te coordineren in het Flood Action Plan. Uitgangspunt is dat het goede van de overstromingen behouden blijft maar de kwalijke gevolgen bestreden worden. Tot 1995 staat studie centraal. Daarna moet er gebouwd worden: dijken, stuwen, drainagesystemen onder andere.

Maar als het aan de IOV ligt, moet er in 1995 helemaal niet gebouwd worden, althans niet op grote schaal. Volgens de inspectie is de kritiek van de lokale bevolking en een aantal milieu-organisaties binnen en buiten Bangladesh op belangrijke onderdelen van het FAP, grotendeels terecht.

Zo constateert de inspectie dat er veel te weinig bekend is over de manier waarop de rivieren zich gedragen. Een groot deel van Bangladesh is al min of meer bedijkt. Veel bescherming tegen overstromingen bieden die dijken echter niet. Deels komt dat omdat ze slecht zijn en onvoldoende worden onderhouden. Maar gebrek aan kennis speelt ook een rol: hoe en waar moet men dijken bouwen als een rivier zich in een jaar een kilometer zijdelings kan verplaatsen en in korte tijd een 40 meter diepe geul kan maken?

Dijken bouwen, het lijkt zo'n logische oplossing. Maar een dijkdoorbraak kan nog funestere gevolgen hebben dan een gewone overstroming, omdat de rivier zich dan met veel geweld door een relatief klein gat perst. Dijken kunnen de kans op overstromingen zelfs vergroten, omdat het slib alleen in de bedding wordt afgezet. Daardoor stijgt de bedding en kan de rivier in de natte tijd minder water verwerken. Dijkbouw kan ook de stroomsnelheid van een rivier bevorderen; dat bedreigt weer de dijk. Gezien deze onzekerheden noteert de IOV: "Grootschalige bedijking dient vooralsnog als onhaalbaar gekwalificeerd te worden."

De IOV ziet nog meer bezwaren. Het is volstrekt onduidelijk welke gevolgen het Plan zal hebben op de landbouw. Vermindert het inderdaad de schade aan gewassen die het gevolg is van overstromingen, zoals voorstanders beweren? Komt er echt een hogere opbrengst als Bangladeshi nieuwe gewassen gaan telen die niet afhankelijk zijn van overstromingen?

Ook de gevolgen voor het milieu zijn nog nauwelijks in kaart gebracht. Leiden ingrijpende maatregelen tot uitsterven van plant- en diersoorten? Krijgen ziektes en plagen meer kans, omdat de verspreiders van die ellende hun natuurlijke vijanden kwijtraken?

Voor de visserij heeft bedijking in elk geval negatieve gevolgen. De afgelopen jaren is de visvangst, beoefend door 73 procent van de plattelandsbevolking, sterk teruggelopen. Door de aanleg van dijken is er minder oppervlaktewater; daarentegen is er meer stilstaand (vaak: vervuild) water. Op zich is de overheid van Bangladesh zich bewust van de gevolgen die bedijking kan hebben op de visserij. Maar volgens de IOV is dat nog onvoldoende doorgedrongen in het FAP.

Nog is het lijstje met onzekerheden en nadelen niet compleet. Is Bangladesh wel in staat om dijken, stuwen en drainage-systemen te onderhouden? Nee, meent de IOV. Milieuorganisaties vrezen dat de allerarmsten veel te leiden zullen hebben van het FAP. Wat moet er worden van de bewoners van de chars, de schorren in rivieren en bij de kust? Nu lopen ze de grootste kans het leven te laten bij overstromingen. Maar als er bedijkt wordt, zijn ze hun land kwijt. Wat moet er worden van de kleine vissers? Voor hen is visteelt in visvijvers geen alternatief. Voor de rijkeren wel. De IOV acht de kritiek van de milieu-organsaties grotendeels gegrond.

Actie

Medewerkers van het Bangladesh People's Solidarity Centre in Amsterdam zijn onlangs een actie begonnen die moet leiden tot stopzetting van de Europese steun aan het Flood Action Plan. Volgens het Centre zijn mens en milieu in Bangladesh daar het meest bij gebaat. Europa zou beter kunnen helpen bij maatregelen die gericht zijn op bescherming tegen de alles verwoestende cyclonen.

De IOV vindt dat te ver gaan. Steun aan het FAP is verdedigbaar, mits het gaat om onomstreden projecten als bescherming van steden, onderhoud van dijken en bescherming tegen cyclonen. De IOV wijst erop dat het FAP nog niet af is: hoewel er nu veel nadruk ligt op civieltechnische werken zijn de betrokkenen niet doof voor de belangen van het milieu en de arme boeren en vissers. Verbeteringen zijn zichtbaar, stelt de IOV.

Maar de inspectie zegt ook: "Of de verbeteringen zodanig zullen zijn dat deelname aan het FAP na 1995 gerechtvaardigd zal zijn, is een andere vraag. Het antwoord daarop hangt af van hoe het FAP zich verder ontwikkelt." Niet voor niets opent het rapport met dit citaat van een informant uit Bangladesh: "De grootste fout van het FAP-denken, en dat komt omdat het een westers denken is, is dat ingenieurs water zien als een overlast die je gecontroleerd en gekanaliseerd zo snel mogelijk moet lozen in de oceaan. Voor ons, plattelandbewoners, is water geen overlast, maar the basic natural resource."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden