diepgids09woensdag

(Trouw) Beeld Trouw
(Trouw)Beeld Trouw

Vrees aanjagen, daarmee kun je niet ver genoeg gaan

Wat is de belangrijkste gedachte van Schopenhauer voor onze tijd?

Vertaler Hans Driessen antwoordt: „De vogel in zijn kooi is het treurig te moede. Hij zingt niet uit vreugd’ maar uit woede. Het lot van het vogeltje toont onze omgang met dieren: we buiten ze uit. Volgens Schopenhauer is de vogel erop gebouwd om de halve wereld door te trekken, maar wordt hij in een kooi van één kubieke voet opgesloten, waarin hij langzaam wegkwijnt.

Schopenhauer (1788-1860) trekt ook fel van leer tegen gruwelijke experimenten. Een professor die ogen uit levende dieren lepelt om te kijken hoe het bot in de oogkassen doorgroeit. Een ander laat twee konijnen verhongeren om de reactie in de hersenen te bestuderen. Zulke voorvallen moeten ten strengste verboden worden, vindt Schopenhauer. Hij acht vivisectie alleen toegestaan onder verdoving en indien het de wetenschap aantoonbaar vooruithelpt. Dus niet om kennis te verkrijgen, die allang bekend is. Hij benadrukt dat wetenschappers op de hoogte moeten zijn van al het onderzoek binnen hun vakgebied.

Het slachten van dieren moet humaan gebeuren, bijvoorbeeld door het dier te verdoven en direct de dodelijke plek te raken.”

Was Schopenhauer dierenbeschermer?

„Volgens hem hebben dieren geen bescherming nodig. Ze hebben réchten. Zodra je spreekt over dierenbescherming, plaats je het dier onder de mens. Schopenhauer stelt dat het onderscheid tussen mens en dier voortkomt uit de Bijbel. De mens wordt in Genesis de eerste hoogleraar in de zoölogie: hij geeft het dier namen en plaatst zichzelf zo boven het dier – dat terwijl er geen wezenlijk onderscheid tussen mens en dier is. Het enige verschil zit in iets bijkomstigs, in het intellect. Maar, zo benadrukt de filosoof, ook tussen dieren onderling bestaan grote verschillen in intelligentie.

Als je toch onderscheid wilt maken tussen mens en dier, pakt dit nadelig voor ons uit. Mensen kwellen om te kwellen. Dieren doden wel, maar dat doen ze enkel omdat ze honger hebben of worden bedreigd. De mens kwelt om zijn plezier. Hij is gemener dan het dier, of zoals Schopenhauer het zelf uitdrukt ’het boosaardige dier bij uitstek’.”

Schopenhauer is pessimistisch over de mensheid.

„Dat kun je wel zeggen. Zijn filosofie berust op ’de wil’, een principe dat volgens hem ten grondslag ligt aan al het leven op aarde. Dat principe is niet synoniem met het goede – zoals de logos uit de antieke Griekse filosofie of God uit de monotheïstische godsdiensten. Integendeel, de wil is iets verderfelijks en is er enkel op uit te vernietigen. Hij zorgt voor egoïsme en het blindelings najagen van macht en bezit.

Volgens Schopenhauer moet je de wil bedwingen. Door op een sterke menselijke emotie in te werken: angst. Vrees aanjagen, daarmee kun je niet ver genoeg gaan, stelt Schopenhauer. Zo is een absolute monarch die angst gebruikt, essentieel voor een veilige samenleving. Alleen zo lukt het om de kwaadaardigheid van mensen te onderdrukken, en kunnen ze veilig samenleven. In een democratie zag hij niets. Die mondt uit in een kakofonie van meningen en levert een zwakke staat op. Om de wil in bedwang te kunnen houden, moet één persoon de baas zijn.”

Dat klinkt niet aantrekkelijk.

„Er is een alternatief! Schopenhauer, die als eerste westerse filosoof de oosterse filosofie diepgaand bestudeerde, citeert in zijn werk veelvuldig de hindoeïstische spreuk Tat twam asi – Dit ben jij. Omdat de wil ten grondslag ligt aan het aardse leven, is alles een individuatie van die ene wil. Zodra je een ander wezen schade toebrengt, beschadig je de wil en daarmee jezelf. Die redenering heeft grote consequenties. In de omgang met ieder mens, dier en zelfs met iedere plant, dienen we te beseffen dat ze jou zijn.

Volgens Schopenhauer kunnen alleen heiligen en verlichte geesten consequent naar dat Tat twam asi leven. Gewone mensen kun je die spreuk niet opleggen, al hebben ze soms die ervaring wel. Bijvoorbeeld als ze op tv-zender Animal Planet naar de beelden van een mishandelde circusbeer kijken. De meeste toeschouwers worden door de beelden ontroerd, denken: die beer is een levend wezen, dat ben ik zelf ook. Ik zou ook niet graag aan een ketting liggen.

Op zo’n moment breekt er een inzicht door. Maar vijf minuten later is dat weer verdwenen en eten ze net zo makkelijk lamskoteletten of kikkerbilletjes.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden