Die zeventig jaar is niks

Theater na de Dam brengt in het hele land voorstellingen die herdenking en bevrijding verbinden. Zoals 'In Vrede', van Rik van den Bos.

De twee minuten stilte tijdens Dodenherdenking tikken voorbij. Het staatshoofd legt een krans en iedereen gaat naar huis. Maar wat te doen hierna? Zes jaar geleden bracht Theater na de Dam daar verandering in. Doel: de leegte opvullen tussen de twee minuten stilte en Bevrijdingsdag. Toneelschrijver Rik van den Bos schreef in opdracht van Theater na de Dam een toneelstuk over de Tweede Wereldoorlog: 'In Vrede'.

Tijdens Dodenherdenking wordt zijn verhaal op zeven plekken voorgelezen. Het gaat over drie personages die, bewust of onbewust, worstelen met de sporen van een dood gewaande oorlog. Dit onderwerp komt niet zomaar uit de lucht vallen, want ook voor de 36-jarige Van den Bos is de Tweede Wereldoorlog nog steeds actueel. Al is dat niet altijd zo geweest.

De rol van de Tweede Wereldoorlog en van 4 mei veranderde gedurende zijn leven. "In het begin leek het alsof ik in een wereld leefde waarin ik kreeg meegegeven dat de aarde in de jaren zeventig was ontstaan. Herdenken was een verplicht ritueel."

"Maar tijdens de laatste fase van mijn opa's leven veranderde dit. De oorlog kwam in zijn hoofd en hij schaamde zich voor wat hij had gedaan. Of beter gezegd: voor wat hij niét had gedaan. Want hij had vaak bewust zijn hoofd weggedraaid en was voor zijn eigen hachje gegaan of voor dat van zijn gezin." Hierdoor werd opa een lastige man voor de familie.

"Opa was een trotse man, maar doordat hij tijdens de oorlog een andere kant van zichzelf had gezien, werd zijn trots gebroken. Door zijn gebroken trots en schuldgevoel werd opa onvoorspelbaar en opvliegerig. De uitwerking op de familie was dusdanig dat we beseften dat de oorlog eigenlijk vlakbij is."

De familie sprak nooit over de oorlog. "Als we ernaar vroegen, had opa het over gebeurtenissen en feiten uit de oorlog, maar er werd nooit op een emotionele manier over gesproken en over hoe dat ons gevormd had."

Toen Van den Bos rond 2012 in Amsterdam ging wonen, kwam hij nog meer in aanraking met de Tweede Wereldoorlog. "Ik ontdekte dat in het huis waar ik woonde Joden hadden geleefd die later gedeporteerd werden. Achter de plek die ik intussen beschouwde als de mijne, bleek een heel verhaal te zitten. Eén van die Joden heette Ruben Koster en leefde er in 1943. Ik heb later nog veel aan hem gedacht."

'In Vrede' gaat over drie verschillende personages. Een man van zestig ontdekt dat zijn ouders niet zijn biologische ouders zijn, maar zijn onderduikouders. Hun gehele leven hebben ze dit voor hem verborgen gehouden. Zijn echte, Joodse ouders zijn tijdens de oorlog verraden door de buren. De dochter van de buren heeft alles gezien. Dit meisje, inmiddels een hoogbejaarde vrouw, straft zichzelf elke dag voor het verraad van haar ouders. Tussen deze personages door zwerft een man van begin dertig, die denkt dat de Tweede Wereldoorlog iets uit de geschiedenisboeken is, maar ondertussen achterna wordt gezeten door de geesten van de bewoners van zijn huis uit die periode.

Van den Bos: "De oorlog is zeventig jaar geleden; voor ons gevoel ligt dat even ver weg als de Slag bij Nieuwpoort. Maar zo is het natuurlijk niet. Zeventig jaar is niks, het is heel dichtbij."

Tijdens het project werkte Van den Bos samen met filosoof Annerieke Bakker. Hij had anderhalf jaar nodig voor de research en het schrijven van 'In Vrede'. "Ik heb bewust zoveel tijd genomen. Ik vroeg me af: wat kan ik nog bijdragen aan dit onderwerp waarover al zóveel geschreven is? Wat voor nieuws kan ik toevoegen?"

In de toekomst wordt het aantal overlevenden van de oorlog steeds kleiner. Van den Bos: "De rol van oprecht geschreven fictie wordt dan alleen maar groter." Want daar ontbreekt het volgens hem nog wel eens aan: "Er zijn veel producties waarin de ervaring van de kijker heilig is. Dan wil een film bijvoorbeeld dat je je identificeert met de Joden die aankwamen in Auschwitz-Birkenau. Maar dat is naar mijn mening vals. Zoiets kun je niet overbrengen."

undefined

Van zeven naar zestig voorstellingen

De eerste editie van Theater na de Dam, in 2010, telde zeven voorstellingen. Direct na Dodenherdenking kon men in theaters rond de Dam voorstellingen zien die iets met de Tweede Wereldoorlog te maken hadden. Vorig jaar waren er zo'n vijftig voorstellingen in het hele land, dit jaar ruim zestig.

"We hadden niet het plan dat het evenement zo groot zou worden", vertelt Jaïr Stranders (36), één van de initiatiefnemers van Theater na de Dam. "Blijkbaar is er behoefte aan een gemeenschappelijke beleving van het herdenken."

Hier speelt de organisatie op in. Voor de voorstellingen wordt aan de bezoekers verteld dat duizenden andere Nederlanders op dat moment ook naar een voorstelling gaan kijken. "Dat schept een band", aldus Stranders.

Aanleiding voor het opzetten van Theater na de Dam was dat de initiatiefnemers zich zorgen maakten over de afnemende zeggingskracht van de Nationale Dodenherdenking.

Naast het feit dat de Tweede Wereldoorlog volgens hen steeds verder van de huidige generaties af staat, is ook het karakter van de herdenking te algemeen en abstract geworden.

Stranders denkt dat het goed is om in de toekomst bepaalde thema's aan Theater na de Dam toe te voegen.

"Nederlands-Indië leeft altijd minder bij de mensen, zeker in Nederland. Misschien kunnen we daar iets mee doen. Maar ook bijvoorbeeld het gemak waarmee Joden alleen kwamen te staan en niet werden gezien als medeburgers. Of we gaan kijken naar wat voor een rol Nederland nu speelt.

Wat is er bijvoorbeeld op 6 mei? Met andere woorden: wat hebben we geleerd van 4 en 5 mei?"

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden