Die tumor zit niet bij de Joden

Deugde paus Pius XII nu wel of niet? Heeft hij de Joden laten barsten of juist geholpen? Was hij een Hitler-vriend, een laffe zwijger, een kille opportunist of verdient hij onverwijld een heiligverklaring? Al bijna veertig jaar vallen de aanklagers en advocaten over de paus van de Tweede Wereldoorlog heen. De vijftigjarige Katholieke Raad voor Israël (KRI) had gisteren in Amsterdam 'het betwiste dossier van Pius XII' als thema voor zijn symposium. Tot een eindoordeel kwam het niet.

Dr. Hans Jansen (70) doceert in Brussel, is hervormd theoloog, voormalig rk priester, en autoriteit op het gebied van de geschiedenis van antisemitisme en christendom. Vorig jaar verraste deze scherpe criticus van 2000 jaar theologie tot en met Auschwitz met een forse studie 'De zwijgende paus?', waarin juist híj het gangbare negatieve beeld over Pius XII bijstelde. Die naam 'zwijgende paus' dateert uit de jaren zestig, dankzij de toneelauteur Rolf Hochhuth en diens Stellvertreter maar het is een mythe, zo valt Jansen de supporters bij, aan wie het nooit heeft ontbroken. Pius XII is consequent en onvermoeibaar opgekomen voor de Joden, tegen de nazi-ideologie.

Vooral aan de hand van Franse uitzendingen van Radio Vaticana en de weerslag daarvan in publicaties toonde Jansen aan dat Pius XII en diens nuntius bij herhaling en voortdurend het redden van de vervolgde Joden openlijk bepleitten.

Maar heeft Pius XII dan niet in 1939 de al bijna kant-en-klare encycliek van zijn voorganger (Pius XI) tegen het antisemitisme in een la laten verdwijnen? Jansen heeft het niet zo op Pius XI (-1939). Van die bewuste encycliek zou Pius XII uiteindelijk hebben afgezien niet omdat deze te onaardig voor Hitler en nazi-Duitsland was, maar -stelt Jansen- omdat de veroordeling van het antisemitisme zo halfslachtig gebeurde! Joden vervolgen wegens bloed of ras was fout (volgens het natuurrecht), maar ze een beetje dimmen in beroepen en maatschappelijke functies waar ze te machtig werden, dát was te billijken. Pius XII, een eersteklas diplomaat, had het allang door: de nazi's zouden die encycliek als een legitimering van anti-joodse wetten voorstellen.

Kerkhistoricus dr. Theo Salemink uit Utrecht ging met Jansen mee in zoverre ook hij van de Hochhuth-mythe af wil, in de recente studie van John Cornwall nog eens extra aangezet. Maar Jansen overtuigt hem toch niet. Het is kort gezegd niet de vraag of Pius XII deugde; dat haalt het politieke aspect eruit, terwijl het in de confrontatie van nazi-Duitsland en het bolwerk rk kerk niet primair om deugd gaat maar om politiek en macht. Pius XII staat niet los van een veel langere geschiedenis van een kerk waarvoor Joden, democratie, moderniteit net zozeer de 'vijand' vertegenwoordigden als in de jaren dertig communisme en nationaal-socialisme dat in het bijzonder deden.

Dr. H.H. Henrix, Duits expert in de joods-roomse relaties, leende het beeld van de Joodse filosoof Levinas: de Shoah die als een tumor in de Joodse herinnering zit. Maar rabbijn Zvi Marx wilde daar met alle sympathie voor het gehoor toch niet aan: de tumor zit niet in de Joodse hoofden, ,,ik niet, mijn vader niet, onze rabbijn niet, mijn volk niet.'' Marx spreekt van antisemitisme als een gezwel, een besmettelijk virus dat van het christendom op de islam is overgesprongen. ,,Is het geneeslijk? Of is het kwaadaardig en zal het iedereen verslinden?'' Marx pleitte voor aktes van berouw of tsjuva op zijn joods, met erkenning van de zonde en een harde confrontatie met zichzelf en een openbare belijdenis. In dat verband uitte hij ook kritiek op paus Johannes Paulus II. Deze stopt de ene dag een mea-culpabriefje in de Klaagmuur en verklaart de andere dag Pius IX zalig ,,dat aartssymbool van alles wat in de kerk mis is jegens de Joden''. De huidige paus maakte indruk bij zijn bezoek aan Jad-Vasjem, maar geeft geen kik als Arafat Jezus een Palestijn noemt en de Syrische president de Joden Christus-moordenaars. Dat de paus ook alleen maar de 'zonen en dochters' maar niet zijn Kerk zelf aan de tsjuva te zetten onderstreept voor Marx de dubbelhartigheid rondom de hachelijke verhouding.

KRI-secretaris Eric Ottenheijm vertolkte waarschijnlijk het algemeen gevoel onder de aanwezigen dat paus Pius XII nog maar wat langer moet wachten op zijn zalig eerbetoon. Voor het nog hard nodige nader onderzoek met álle archieven en ook omwille van de Joden die hij zo liefhad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden