Die plant hoort hier niet thuis

Bijna 4 procent van alle planten is naar een nieuw werelddeel verhuisd door toedoen van de mens. Op eilanden als Australië is het een bekend probleem, maar ook in Nederland woedt een strijd tegen opdringerige soorten.

Elk uur verdwijnt er een kruiwagen vol watercrassula in een diep gat naast het ven. Een tiental gelaarsde vrijwilligers vist armenvol frisgroene lange slierten uit het water en spit op de oevers secuur kleine plantjes met wortel uit. Het Australische waterplantje fleurt aquariums en vijvers op, maar vrij in de Nederlandse natuur overwoekert het sloten en vennen. Al drie jaar lang voeren ploegen wekelijks strijd tegen het 'naaldkruid' bij natuurgebied Huis ter Heide, nabij Tilburg.

De hoop dat het plantje is uit te roeien, is vervlogen, vertelt boswachter Erwin de Hoop van Natuurmonumenten. Het nieuwe doel: verdere verspreiding voorkomen. Want amper honderd meter verderop ligt het grote Leikenven waar de zeldzame waterlobelia en oeverkruid bloeien. Ook de glinsterende, vleesetende kleine zonnedauw vind je hier tussen de vennen.

Verdere verspreiding in de kiem smoren is geprobeerd. Het eerste besmette ven is leeggepompt om de bodem af te graven, maar door kwelwater lukte dat niet helemaal. Een blauwe kleurstof in het water moest het zonlicht wegvangen, maar nog steeds tiert de watercrassula welig. Karpers werden uitgezet, in de hoop dat ze de plant lekker zouden vinden, maar ze verdwenen spoorloos. Wellicht dat de ooievaars en reigers een visje lustten. En oevers zijn afgedekt met zeil om het plantje te verstikken. Toch zijn de kruiwagens nog elke week vol.

Watercrassula is een van de 230 exotische planten die er prima in slagen om zich in Nederland in het wild te handhaven. Sommige exoten zijn net als crassula op enig moment 'ontsnapt' uit een tuin of aquarium. Zaden kwamen binnen in vogelvoer of omgeslagen broekspijpen, vastgeplakt aan een spoorwagon of een koeiepoot. Weer anderen zijn met opzet geïntroduceerd. Struiken van de Amerikaanse vogelkers moesten in de jaren twintig van de vorige eeuw dennen hoger laten groeien en de grond verbeteren. Maar menig den werd overgroeid door vogelkers, die al snel de bijnaam 'bospest' kreeg.

Wereldwijd is bijna 4 procent van alle flora exotisch. Dat concludeert de Nederlandse bioloog Mark van Kleunen, hoogleraar in het Zuid-Duitse Konstanz, vandaag in wetenschapsblad Nature op basis van een nieuwe database die alle exoten bevat van meer dan 80 procent van het aardoppervlak. In Nederland is het aantal exoten aanzienlijk hoger (14 procent). Europa importeerde en exporteerde, bewust en onbewust, het hoogste aantal planten dankzij de handelsgeest, de vele havens en reislust.

Verstikkend

Lang niet alle exoten leveren problemen op. Onder de 230 exoten zijn vijf tot tien echt invasieve planten: vreemdelingen die zich hier zo goed thuis voelen dat ze de inheemse begroeiing verdringen. Behalve watercrassula en Amerikaanse vogelkers zijn dat onder andere de Japanse duizendknoop, de waterteunisbloem en de reuzenberenklauw. Ze bedreigen de biodiversiteit, verstikken sloten of verstoppen inlaten van drinkwaterbedrijven. Ook ambrosia uit Noord-Amerika is een ongewenste gast, het kruid veroorzaakt hooikoorts.

Exoten zijn altijd een tijdelijk probleem. In de jaren vijftig waren Hollandse sloten verstopt onder een dikke deken van brede waterpest, een zwevende Amerikaanse waterplant. Inmiddels staat de brede waterpest op de rode lijst van zeldzame planten.

Wim van der Putten, hoogleraar functionele biodiversiteit bij het Nederlands Instituut voor Ecologie in Wageningen: "Exoten woekeren omdat ze geen natuurlijke vijanden hebben. Maar na verloop van tijd duiken er altijd insecten of schimmels op die de nieuwkomer te lijf gaan." Zo beginnen ook hier rupsen te knagen aan de Amerikaanse vogelkers. De bladeren bevatten veel blauwzuur, maar daartegen worden ze langzaam resistent. Van der Putten: "Soms duurt het tien jaar, soms honderd voordat de invasieve periode voorbij is." De ecoloog pleit voor reservaten voor nieuwe invasieve exoten. Plekken waar de planten zonder grote schade en gecontroleerd kunnen woekeren. "Zo stimuleer je het opkomen van natuurlijke vijanden."

Importverbod

In de tussentijd kan een exoot echter voor grote problemen zorgen. Reden waarom ook de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit sinds zes jaar een team invasieve exoten kent dat risicostudies uitvoert en importbeleid opzet. Landen als Australië lopen hierin, door schade en schande wijs geworden, ver voorop. Op eilanden veroorzaken nieuwkomers vaker grote problemen. Geen bezoeker komt Australië binnen met thee, gedroogde groenten of fruit, kruiden, appels. Ook een reiskussen gevuld met zaagsel gaat bij de douane in een vernietigingsbak.

Ecoloog Wouter van der Weijden, auteur van het boek 'Biological globalisation': "We weten helaas niet van tevoren welke exoten precies risico's opleveren. Dat is de bekende speld in een hooiberg." Maar de nieuwe database die nu beschikbaar is, de Global Naturalized Alien Flora (GloNAF), kan helpen. Nu alle exotische flora is ingevoerd, is initiatiefnemer Van Kleunen begonnen met het toevoegen van informatie over de invasiviteit: welke exoten woekeren, en waar. Van der Weijden: "De database maakt het wellicht mogelijk om kenmerken van invasieve soorten te ontdekken: waar komen ze vandaan? Bestaan er hoog-risico families?"

Jan Wieringa van Naturalis werkte mee aan de database en staat vierkant achter het pleidooi van Van Kleunen voor meer barrières voor exoten. Het aantal plantensoorten breidt zich snel uit. De nieuwste floralijst telt 8 procent meer planten dan de lijst van tien jaar geleden. Wieringa vreest eenheidsworst wanneer de introductie van nieuwe soorten in dit tempo doorgaat. "Nu zien gebieden in Noord-Amerika en Europa met een vergelijkbaar klimaat er heel verschillend uit. Krijgen alle planten een gelijke kans dan verdwijnen die verschillen. Ik vergelijk het vaak met winkelcentra. Vroeger had je overal andere winkeltjes, nu zie je amper verschil omdat de Hema en Blokker overal voorkomen. Herkenbaar, maar saai."

Plastic

Daarom wieden de vrijwilligers bij Huis ter Heide voorlopig stug door. Ondertussen komen ze meer te weten over het verspreidingsgedrag. Zo lijken de oudere vennen meer 'weerstand' te hebben; daar schiet het waterplantje nauwelijks wortel. De provincie steunt een onderzoek naar de vraag of de bodemsamenstelling of de aanwezige vegetatie een belangrijke rol spelen. Ook leert Natuurmonumenten over de beste bestrijdingsmiddelen. Het arbeidsintensieve met de hand wieden heeft vaak blijvend resultaat. Het afdekken met plastic lijkt weinig soelaas te bieden. Watercrassula is vaak weer het eerste plantje dat doorbreekt wanneer een zeil wordt weggehaald.

Nieuwe exoten zoeken in Gabon

In Nederland trekt snel een (amateur)bioloog aan de bel wanneer er een vreemde plant in de natuur opduikt. Maar om de wereldwijde verspreiding van planten te volgen, zijn ook data nodig uit de Stille Oceaan en de Afrikaanse oerwouden. Museum Naturalis in Leiden heeft een van de meest complete overzichten van de flora in West-Afrika en leverde data over Gabon aan voor een nieuwe wereldwijde database van exoten.

Hoe komt zo'n lijst tot stand? Naturalis-onderzoeker Jan Wieringa: "Al zeker sinds 1969 sturen we biologen naar Gabon. Ik ga zelf om de paar jaar en ken de flora ondertussen. Dan valt een nieuwe plant langs de weg of in het oerwoud je direct op. Maar ook beginnende studenten doen goed werk. Zij hebben een frisse blik. Ze verzamelen vaak elke plant, ook die op gewoon onkruid lijkt, maar soms een nieuwe exoot blijkt te zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden