'Die pen kon alle kanten op'

In de Haarlemse Hallen begint vandaag een overzichtstentoonstelling rondom Godfried Bomans. Hij was een schrijver die zich ook – en misschien wel vooral – als een mediafiguur ontpopte. Daarmee was hij zijn tijd ver vooruit. Maar is Bomans ook tijdlóós?

’Als je wil weten hoe het er hieronder aan toeging, moet je ’De keldergang der heren’ van Louis Ferron lezen”, zegt Fred Berendse. Berendse is voorzitter van het Godfried Bomans Genootschap en de kelder waar het hier om gaat is de kelder onder Grand Café Brinkmann aan de Grote Markt in Haarlem. Daar, een meter onder de plek waar we nu aan de cappuccino zitten, ontmoette Godfried Bomans zijn kunstbroeders van ’Teisterbant’, de sociëteit waar Bomans voorzitter van was. Berendse, al 35 jaar lid van het Bomans Genootschap, heeft de beroemde kelder nooit mogen zien. Daar wilden ze bij Brinkmann niet aan beginnen. Tot vandaag. Het zal de combinatie van een goedgemutste ober, een aandringende verslaggever en een hartstochtelijk Bomansbewonderaar geweest zijn die ons even later doet afdalen naar de overblijfselen van de ’Teisterbant-kelder’. Want helaas; er is wel erg veel inbeeldingsvermogen voor nodig om in de tot koelcel verbouwde kruipruimte nog een chique sociëteitsruimte te zien, met een pijprokende Bomans als middelpunt. „Maar het gaat om het idee”, zegt Berendse terecht. Bovendien is er enige troost: vorig jaar werd ’Nieuwe Teisterbant’ opgericht. Plaats van samenkomst: Grand Café Brinkmann.

De interesse voor het wel vierdubbeltalent Bomans is bij Berendse in de middelbare schooltijd ontstaan. „Toen hij overleed, in 1971, is Bomans bij mij pas echt gaan leven. Vergeet niet dat Bomans’ dood Nederland enorm schokte. Dat heeft toen ook mij geraakt. Hij was in feite ook op zijn hoogtepunt toen, met de televisieserie ’Bomans in Triplo’, bijvoorbeeld.”

Bekend uit die tijd is ook het bezoek van de Haarlemse schrijver aan Rottumerplaat, waar de enige verbinding met de buitenwereld voor Bomans bestond uit een kort dagelijks radiocontact met Vara-medewerker Willem Ruis. Een vrijwillig isolement waar de komiek – want dat was hij misschien wel eerst en vooral – overigens de lol, eenmaal op dat eilandje, toch niet erg van inzag.

Schrijver, televisie- en radioman, Sinterklaas (Bomans’ favoriete uiting als acteur), Dickenskenner en zelfs componist; aan veelzijdigheid geen gebrek. In feite was hij zijn tijd als multifunctionele mediapersoon ver vooruit.

Er zijn of waren meer schrijvers mediageniek – Gerard van het Reve, Annie M.G. Schmidt, W.F. Hermans toch ook, Joost Zwagerman. Maar zoals de schepper van ’Erik’, ’Pieter Bas’ en ’Pa Pinkelman en Tante Pollewop’ was er niet één. Vooral door diens ongeëvenaarde humor. Waar Bomans kwam werd gelachen, al was hij op tv serieuzer dan op de radio.

Als Godfried Bomans nu had geleefd, zou hij ongetwijfeld regelmatig gast aan tafel zijn geweest bij ’De wereld draait door’.

Gevraagd naar vergelijkbare types denkt Berendse hooguit aan verzamelaar en boekenwurm Boudewijn Büch: „Bomans stond zich er graag op voor over de grootste Charles Dickensverzameling buiten Engeland te beschikken. Maar ik denk toch dat de Vlaamse hoogleraar Rik Torfs het meeste van hem weg heeft, met zijn taalgebruik, voorkomen, humor en wijsheid.”

Maar hoe dan ook: Bomans heeft niet het stempel van tijdloos figuur. Integendeel, zijn bekendheid lijkt deels te zijn vervaagd. „Vraag mensen van 30 en jonger wie Godfried Bomans was en zij zullen het antwoord meestal schuldig blijven”, zegt Berendse.

Een verklaring heeft hij daar wel voor. „Doordat Bomans vaak over actuele zaken schreef, is niet al zijn werk nu nog toegankelijk. Ook wordt hij nauwelijks meer uitgegeven. Daar is ook minder noodzaak meer toe sinds zijn verzameld werk van 6000 pagina’s is verschenen.”

Bijkomende handicap voor het criterium der tijdlozen is bovendien dat Bomans door literaire critici nooit echt serieus is genomen. Berendse: „Het is dat wereldje met die rare gewoonte om elkaar de maat te nemen. Een wereldje dat criteria aanlegt waar Bomans niet aan kon voldoen. Dat hij nooit een volwassen roman geschreven heeft, speelt daarbij zeker mee.”

Maar wat wijze uitspraken betreft, stelt Berendse, is Bomans weer wél een vaak aangehaald man, ook nu nog. „Hij kon zich ook los van het papier goed uitdrukken.” Tal van beroemde citaten komen van Godfried Bomans. ’Schrijven is schrappen’, bijvoorbeeld. En: ’Er is zelden iets wat ik zeg of denk of het tegenovergestelde gaat ook door mijn gedachten’. Of: ’De taal is een handschoen die strak om de huid van de inhoud getrokken is’.

Tegenover Grand Café Brinkmann, aan de andere kant van de Grote Markt, zijn tal van zulke uitspraken, tv-beelden, radiofragmenten, manuscripten en schilderijen die verband hebben met de Haarlemse auteur samengebracht.

Godfried Bomans is de vierde in de zomerserie van museum De Hallen Haarlem, de voormalige vleeshallen van de stad. Isaac Israëls, Anton Pieck en ’Sublieme landschappen uit de Nederlandse romantiek’ gingen Bomans voor. „De zomertentoonstellingen moeten vooral visueel interessant zijn en bereikbaar voor een groot, landelijk publiek”, zegt conservator Antoon Erftemeijer. „Godfried Bomans leent zich daar uitstekend voor omdat hij zich constant begaf onder beeldend kunstenaars, onder wie de schilder Kees Verwey.”

Er hangen dan ook veel schilderijen in De Hallen van bevriende kunstenaars en er staan tal van beelden. Maar ook de veelzijdigheid van Bomans zelf is een dankbaar gegeven voor de inrichting van de zalen. Zo kan de bezoeker filmfragmenten en documentaires van Bomans bekijken en is er een speciale ruimte ingericht voor kinderen. Want de schrijver mag dan een grote onbekende zijn bij de jongste generatie, Erftemeijer gelooft beslist dat de hedendaagse jeugd nog aansluiting kan vinden bij het werk van Bomans: „Weinig anderen hadden zo’n breed bereik als Godfried Bomans. De buitelende Bomans, de manier waarop hij de zaken omdraaide, dat moet ook nu een kind nog aanspreken.”

De succesvolle verfilming van ’Erik of het klein insectenboek’ (2004) is daar een bewijs van.

Met het vermeende gebrek aan erkenning is Erftemeijer het ook niet helemaal eens: „Bomans heeft wel degelijk volop erkenning gekregen. Van zijn boeken zijn er honderdduizenden verkocht en miljoenen keken naar zijn televisiefilms. Hij maakte én geleerde werken én reclameteksten voor C & A. Die lenigheid is uniek. Die pen kon alle kanten op.”

Erftemeijer is ongeveer een jaar bezig geweest met het samenstellen van de expositie, waaronder nooit eerder getoond illustratiemateriaal. Hij hield tal van gesprekken met mensen die de schrijver ’overleefden’ en kreeg assistentie van andere musea en natuurlijk Het Genootschap. Zo verwierf de conservator niet alleen zeldzaam materiaal, maar ook stof tot nadenken. In hoeverre was Godfried Bomans bijvoorbeeld een gelukkig mens?

„In zijn jeugd lijkt hij miskend te zijn door zijn vader. Daar had hij het moeilijk mee. Maar later werd hij massaal bewonderd en daar genoot hij van. Hij kon somber zijn en eenzaam, maar ook volop genieten, vooral van interessant gezelschap. Hij wilde mensen graag blij maken.”

Ook Fred Berendse vraagt zich wel eens af wat de werkelijke gemoedstoestand van de komiek over het algemeen was. „Daar is weinig over bekend. Hij had wel zijn vaste patronen – op woensdag bezocht hij bijvoorbeeld altijd Kees Verwey – maar hij had een te volle agenda. Was altijd druk en op weg en was ook vaak verstrooid. Dan kwam ie een week te vroeg op een afspraak. Niet dat dat een probleem was; Bomans bleef dan gewoon hangen en zo werd het evengoed wel gezellig.”

Bij het verlaten van de Grote Markt stelt Berendse voor nog even bij het beeldje van Bomans te gaan kijken. Dat is van Wim Jonker en staat ergens in de vergetelheid in de Haarlemse Wijngaardtuin.

„Dat is wel tekenend”, concludeert Berendse, in het dagelijks leven directeur van, jawel, de Godfried Bomansschool te Rijswijk. En die heette al zo vóór dat Berendse daar kwam werken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden