'Die oorlog kun je niet vergeten'

Het district Brcko in het huidige Bosnië-Herzegovina valt niet onder de Moslim-Kroatische Federatie of de Servische Republiek, maar direct onder de centrale regering in Sarajevo. Als die tenminste zou functioneren. In de praktijk is Brcko volstrekt autonoom. De Serviërs, Kroaten en moslims in het gebied gedogen elkaar, maar om van een ideale gemengde samenleving te spreken gaat te ver. De verschillende bevolkingsgroepen zijn eerder tot elkaar veroordeeld.

Zoals overal in het voormalige Joegoslavië hangen er overlijdensadvertenties aan bomen, winkeldeuren en muren. De meeste hebben een zwarte rand en dragen Servische namen, slechts een enkele annonce met een groene rand verraadt dat de overledene moslim was. Kroatische doden worden in Brcko helemaal niet bekend gemaakt. En toch heet de stad de meest multi-etnische van Bosnië-Herzegovina te zijn.

De vier moskeeën in de stad zijn kapot, slechts de 'witte' moskee wordt hersteld. In de omliggende dorpen zijn nog steeds de puinhopen van Servisch-orthodoxe kerken te aanschouwen. De straatnamen in Brcko-stad zijn exclusief Servisch. Veel cetniks, ultra-nationalistische rebellen uit de Tweede Wereldoorlog, worden er in het cyrillisch -het schrift van de Serviërs- geëerd op de blauw-witte naambordjes van straten, pleinen en steegjes. In de omliggende dorpen doemt hier en daar de toren van een katholieke kerk op.

Het district Brcko (90000 inwoners) is een vreemde eend in de bijt van het huidige Bosnië-Herzegovina, dat is opgedeeld in de Moslim-Kroatische Federatie en de Servische Republiek. Brcko valt onder geen van beide. Het district resorteert direct onder de centrale regering in Sarajevo, maar omdat die niet functioneert is het een vrijwel autonoom stukje grondgebied dat 1 procent van de totale oppervlakte van het land beslaat.

De situatie is een erfenis van het Dayton-akkoord dat eind 1995 een einde maakte aan de oorlog in Bosnië. Geen van de partijen wilde Brcko destijds opgeven. Niet zo verwonderlijk, als de ligging van het district in ogenschouw wordt genomen. Het splitst de Servische Republiek in tweeën en de Serviërs wilden de oost-west verbinding behouden. Moslims en Kroaten wensten evenwel een gegarandeerde doorgang naar Kroatië. Besloten werd om Brcko, in afwachting van internationale arbitrage, voorlopig toe te wijzen aan de Servische Republiek, maar het bestuur in handen te leggen van een internationale 'supervisor'.

Gearbitreerd is er inmiddels. Waar in de rest van Bosnië alles -van onderwijs tot stadsbestuur, van gezondheidszorg tot rechtspraak- geschoeid is op etnische leest, verwijst het Brcko District Statuut van maart 2000 niet naar de Servische, Kroatische- of moslim-'entiteit'. Brcko moest multi-etnisch worden, een toonbeeld voor de rest van Bosnië. 'Een mijlpaal op de weg naar volledige en permanente vrede in Bosnië-Hercegovina', aldus de toenmalige Amerikaanse minister Madeleine Albright tijdens de inhuldiging van het Statuut.

Afgezien van de straatnamen, de overlijdensberichten en het monument voor de Servische 'verdedigers van de stad' uit 1997 ziet Brcko er op het eerste oog inderdaad nogal multi-etnisch uit. Het gemeentebestuur is gemengd, het personeel van het ziekenhuis is gemengd, de politie is gemengd en de scholen hebben Serviërs, moslims en een enkele Kroaat, zowel in hun leerlingen- als lerarenbestand.

Een onderwijzeres op de Vierde lagere school van Brcko vertelt vol enthousiasme over de verbeterde sfeer op school, sinds die begin dit schooljaar officieel multi-etnisch is. Servische leerkrachten en moslim-onderwijzers zitten met elkaar in de lerarenkamer, moslim-kinderen spelen met hun Servische klasgenootjes op het schoolplein en vieren gezamenlijk verjaardagspartijtjes. ,,Onderwijzers zijn niet alleen onderwijzers'', vertelt de leerkracht, ,,ze zijn ook gidsen. Ze moeten de kinderen leiden.''

Scholen en onderwijsprogramma's waren tot september vorig jaar strikt van elkaar gescheiden. Sindsdien volgen alle leerlingen dezelfde programma's op gemengde scholen. ,,Niets is van bovenaf opgelegd'', zegt de leerkracht. ,,De leraren stellen de programma's zelf op.'' En dan gaat de telefoon, de onderwijzeres valt stil. De directeur van de school heeft haar verboden verder te praten ,,omdat er geen toestemming is gegeven voor dit gesprek''.

En dus gaat de kans verloren om te vragen waarom het taalonderwijs nog steeds gescheiden is. Servisch, Kroatisch en Bosnisch verschillen immers nauwelijks van elkaar. En waarom een deel van de muzieklessen niet is geïntegreerd en waarom de geschiedenis niet gezamenlijk kan worden geleerd. ,,Daarvoor moet u op het gemeentehuis zijn'', zegt de onderwijzeres nu, om, vechtend tegen haar tranen, te vervolgen: ,,We mogen helemaal niets zelf, we kunnen niets zelf beslissen. Overal moeten we toestemming voor vragen. Financieel zijn we volledig afhankelijk.'' Zij, besluit ze, wijzend in de richting van het lokale bestuursgebouw, beslissen over alles. Ze vraagt vooral haar naam niet te noemen.

Gerhard Sontheim zucht als hem wordt voorgehouden dat Brcko misschien niet zo optimaal gemengd is als het internationale bestuur het graag voorspiegelt. De flamboyante Duitser is de adjunct van de internationale supervisor van het district. ,,Iedereen in Europa denkt wel dat Bosnië-Hercegovina voor de oorlog een eiland van multi-etniciteit was, maar dat klopt niet helemaal'', zegt hij. ,,Ook toen had je hele gebieden die bijna exclusief werden bewoond door een bepaalde bevolkingsgroep, vooral in de dorpen. Kijk maar naar de kerkhoven als je er langs rijdt. Die zijn orthodox, katholiek of islamitisch, zelden gemengd.''

We moeten de verwachtingen in Brcko vooral niet te hoog spannen, wil hij maar zeggen. Het district Brcko was voor de oorlog inderdaad gemengd, aldus Sontheim. Maar de Serviërs woonden vooral in de stad en de moslims en de Kroaten leefden overwegend op het platteland. Tijdens de oorlog verlieten veel moslims en Kroaten het district op de vlucht voor Servisch geweld, terwijl er juist veel Serviërs binnenkwamen die de verschrikkingen in andere delen van Bosnië ontvluchtten. Na terugkeer van een deel van de vluchtelingen is de onderlinge verhouding grofweg gespiegeld ten opzichte van het vooroorlogse beeld: zo'n vijfenveertig procent van de bevolking is Servisch, vijfendertig procent is moslim. De rest is Kroatisch.

Sontheim is optimistisch. Meer en meer zie je moslims winkeltjes en restaurants openen in de stad, zegt hij, en steeds meer Serviërs vertrekken naar de dorpen in het zuiden van het district. ,,Er bestaat een constante stroom, een voortdurende uitwisseling'', aldus de adjunct-supervisor.

De stoom komt Dejan Miric en Slavisa Dragicevic bijna uit de oren. De twee jonge Serviërs -de ene blond, de ander donker- vinden dat een volkomen oneerlijke voorstelling van zaken. Oh ja, er komen moslims terug naar de stad, dat willen ze niet ontkennen. ,,Maar wat die meneer niet vertelt is dat de Serviërs die daardoor moeten vertrekken (ze hadden huizen betrokken die aan moslims toebehoren, red) vervangende woonruimte aangeboden krijgen in moslimdorpen'', briest Slavisa. ,,Natuurlijk willen ze daar niet heen. Ze weigeren. En dus staan ze op straat.''

,,Serviërs en moslims gaan hier nauwelijks met elkaar om'', vervolgt hij. ,,Je hebt Servische wijken en moslimwijken, Servische café's en moslimcafés. De een gaat niet naar de ander. Bijna niemand wil dat. Er wordt nu geprobeerd Brcko kunstmatig op te bouwen, maar we hebben elkaar niet zomaar met stenen bekogeld. We hebben een echte oorlog met elkaar gevoerd. Dat kun je niet zomaar vergeten.'' Hoe het dan moet? Heel eenvoudig, vinden Dejan en Slavisa. Er moeten verkiezingen komen en Brcko moet weer onderdeel worden van de Servische Republiek. ,,Dit is ons land'', zeggen ze.

,,Niemand in de wereld houdt van hervormers'', zegt Mirsad Djapo, de moslim-voorzitter van Brcko's 'parlement'. ,,Dit is geen eenvoudig karwei, maar het moet gedaan worden. We moeten weg van het communistische systeem en van de oorlog. Dat leidt tot trauma en stress, maar het moet gebeuren.'' Djapo's kantoor kijkt uit over de Sava-rivier, aan de overkant van het water ligt Kroatië. Djapo houdt de vitrage stijf gesloten.

Dat met die straatnaambordjes met cetniknamen en cyrillisch schrift, haast Djapo zich overigens te zeggen, is een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Ze hadden al lang veranderd moeten zijn, maar de leverancier van de nieuwe bordjes ging failliet. De nieuwe komen er nu echt aan, verzekert hij, met gele letters op een blauwe ondergrond. Pesinac wordt het 'Plein van de Jeugd' en Bulevar Generala Draze Mihailovica wordt de 'Boulevard van de Vrede'.

De parlementsvoorzitter heeft zijn baan te danken aan de internationale gemeenschap. Districtsparlement noch regering zijn gekozen. Ze zijn benoemd en kunnen worden ontslagen door de supervisor. Verkiezingen zouden alleen maar leiden tot de situatie die in heel Bosnië te zien is, was de gedachte: zware vertegenwoordigingen van de drie 'oorlogspartijen' SDA (moslims), SDS (Serviërs) en HDZ (Kroaten); een onwerkbare mix van etnische verdeeldheid en tegengestelde belangen.

,,Ons parlement heeft al vijftig wetten aangenomen'', vertelt Djapo. ,,We richten ons op de dagelijkse problemen van het district en werken samen om die op te lossen. We hebben ons gerealiseerd dat we een kans hebben gekregen die we niet mochten missen. Wat dat betreft loopt de (moslim-Kroatische, red.) Federatie minstens tien jaar achter. De Servische Republiek nog meer.''

Anders dan andere bestuurlijke eenheden in Bosnië kan Brcko beschikken over het volledige bedrag aan belastingen dat wordt binnengehaald. Er hoeft niets te worden afgedragen aan hogere overheden, waardoor een royaal budget van zo'n honderd miljoen dollar per jaar te besteden is. Daarmee kunnen bijvoorbeeld scholen en ziekenhuizen worden gefinancierd, de haven in de Sava kan ermee worden opgeknapt.

Het resultaat is zichtbaar, meent adjunct-supervisor Sontheim: de economie begint zich te herstellen, de werkgelegenheid is vorig jaar met tien procent gegroeid. De ambtenaren hebben zelfs een bescheiden loonsverhoging gekregen, hetgeen overigens leidde tot protesten van gepensioneerden die hun inkomen niet zagen stijgen. ,,Een bewijs dat mensen zich bewust worden van de positieve ontwikkelingen'', aldus Sontheim.

Schoorvoetend erkent hij dat de wijze waarop Brcko wordt bestuurd niet het toppunt van democratie is. ,,Een soort handicap'', vindt Sontheim dat. ,,Maar anderzijds bewijst het succes ook de waarde van het systeem. En het werkt wel.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden