Review

Die oorlog duurt maar voort

Voor het boek 'Sporen van Oorlog' nam fotograaf Jan Banning 24 mannen -onder wie zijn eigen vader- visueel mee terug naar de Tweede Wereldoorlog, toen ze onder Japanse bezetting dwangarbeid verrichtten aan de Burma- of Pakanbaroe-spoorweg. Op de zwart-witportretten poseren mannen in de leeftijd van 74 tot 91 jaar op de manier zoals ze destijds hun werk deden: met ontbloot bovenlijf.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog lieten de Japanners in de door hun bezette gebieden diverse spoorwegen bouwen door Nederlandse, Amerikaanse en Australische krijgsgevangen en - veel minder bekend - door grote aantallen geronselde Aziatische burgers, zogeheten romusha's. De twee grootste spoorlijnen lagen in het grensgebied van Thailand en Burma, en op Sumatra. De bouw van de 300 kilometerlange Burmaspoorweg duurde van juli 1942 tot oktober 1943. Een deel van de arbeiders bleef daarna in het gebied voor het onderhoud. Anderen werden afgevoerd naar fabrieken en mijnen in Japan. Met de aanleg van de Pakanbaroe-spoorlijn op midden-Sumatra, 220 kilometer lang, werd begonnen in april 1943. De ironie wilde dat de spoorlijn afkwam op de dag van de Japanse capitulatie, 15 augustus 1945, en uiteindelijk alleen heeft gediend voor het afvoeren van de dwangarbeiders.

,,Ik heb lang getobd over de vraag of ik die mensen wel kon vragen zich op deze manier door mij te laten fotograferen. Zolang iemand een verhaal vertelt, beslist hij wat hij wel of niet zegt. Maar bij fotograferen is er geen ontkomen aan: dan moeten mensen zich letterlijk blootgeven'', zegt Banning (1954). Uiteindelijk gaf de hartsvriendin van zijn moeder de doorslag: ,,Zij was een maatstaf omdat ze zelf zwaar is getroffen in Japanse kampen; ze verloor er haar moeder en twee broers. Zij vond dat ik het die mensen wel mocht vragen.'' Bijna alle mannen die Banning benaderde, wilden meedoen. Twee mannen moesten afhaken omdat hun kinderen het niet wilden, één man raakte alleen al door het idee dat er in zijn verleden gerakeld zou worden zo overstuur dat hij moest afzeggen.

Banning maakte behalve foto's ook interviews met de, inmiddels hoogbejaarde, dwangarbeiders. In het boek vertellen zij over hun ervaringen en hoe die de rest van hun leven hebben beïnvloed. ,,Ik heb gesprekken van soms wel vijf, zes uur met die mensen gevoerd. Heel indringend. Mooi ook. Uiteindelijk ben ik zo'n twee jaar bezig geweest met het boek. Er ging veel tijd zitten in het woord voor woord uitgeschrijven van de interviews omdat ik zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke tekst wilde blijven.''

De invloed van de ervaringen is heel uiteenlopend. ,,Zolang we leven duurt die oorlog voort'', zegt bijvoorbeeld Dolf Winkler (1917). ,,Niet alleen ik, maar meerderen hebben zich verstrikt in het werk om die oorlog maar te vergeten. (...) Je had als het ware die Japanner nog steeds achter je aan zitten, je opjagend.'' Een ander beschrijft zijn slaapkamer, zestig jaar na dato: een Rambo-dolk op het nachtkastje, een vlijmscherp zwaard ernaast. En elke nacht schrikt hij om twee uur wakker uit een nachtmerrie. Terwijl een van de ondervraagden worstelt met de aanwezigheid van een Koreaans kind in zijn woonplaats, heeft een ander een uitwisselingsprogramma georganiseerd voor Nederlandse en Japanse kinderen.

De lange-termijngevolgen van oorlogen zijn een terugkerend thema in het werk van historicus Banning. Hij fotografeerde onder meer veteranen van de Spaanse Burgeroorlog, de gevolgen van 'Agent Orange' (een chemisch strijdmiddel) in Vietnam en slachtoffers van landmijnen in Cambodja. ,,Dat er een rode draad in je werk zit, blijkt pas achteraf. Schijnbaar losse projecten hebben ineens toch met elkaar te maken. Oorlog is voor mij altijd iets mythisch geweest. Mijn vader en moeder hebben allebei in een Jappenkamp gezeten. Vooral mijn moeder vertelde er veel over. Als kind al begreep ik het dramatische van oorlog: mijn moeder had een heel gelukkige jeugd en daar was een abrupt einde aan gekomen. Het einde van de oorlog bracht echter geen vrede of bevrijding, maar verbanning naar een vreemd en kil land.''

,,Dit onderwerp zit dicht op mijn huid. Zowel mijn vader als mijn opa hebben aan de spoorlijnen gewerkt. Thematisch gezien is dit boek een soort van thuiskomen. Juist omdat het zo persoonlijk is krijg ik een ervaring van waarheid en waarachtigheid. Bovendien heeft dit boek de band en de intimiteit tussen mij en mijn vader enorm versterkt.'' 'Sporen van oorlog' wordt morgen gepresenteerd in het Indisch Huis in Den Haag. Vader Frans Banning doet ook een woordje. ,,Dat vind ik fantastisch.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden