Die negerin heeft een naam

Een roman over slavernij: dat kan geen prettige lectuur zijn. Maar de heldin van 'Het negerboek', de terechte bestseller van Lawrence Hill, is zo'n waardig en warm personage, dat je haar zoektocht naar vrijheid in Amerika, Canada, Afrika en Londen met plezier blijft volgen.

In Amerika verschijnt 'The Book of Negroes' van de Canadees Lawrence Hill onder de titel 'Someone knows my name'. Kennelijk roept het woord negro in de Verenigde Staten te veel pijnlijke herinneringen op. Veel mensen weten nog wat het betekende een 'neger' te zijn: tot 1967 was het hen in Mississippi bijvoorbeeld verboden met een blanke te trouwen. Aan die donkere kant van de Amerikaanse geschiedenis herinnert 'The Book of Negroes', dat nu in Nederland is uitgekomen onder de titel 'Het negerboek'. Internationaal is het uitgegroeid tot een bestseller.

Dat zal te zeker te maken hebben met de aantrekkelijke heldin van het boek. Aminata Diallo, geboren als 'vrije moslim' in West-Afrika, wordt eerst naar het Amerikaanse Zuiden getransporteerd, hervindt gaandeweg haar vrijheid in New York en Canada, en fungeert later, in Sierra Leone en Londen, als spil in de strijd tegen de slavenhandel. Vasthoudend verzet ze zich tegen de slavenhandelaars, ook als die hun praktijken met andere middelen willen voortzetten, of als ze haar proberen te scheiden van haar lotgenoten.

De vele, vaak gedwongen reizen die Aminata gedurende het boek onderneemt, lijken haar aanvankelijk te beroven van alles wat ze is. Aminata's eerste reis, ze is dan elf, voert haar over 'de grote rivier', zoals ze de oceaan noemt, en culmineert in een neergeslagen opstand. "Elke zonsopgang zag nieuwe doden. We riepen hun naam waneer ze uit het ruim werden gehaald. Makeda uit Segou. Salima uit Kambolo."

Die aandacht voor namen vind je niet voor niets terug in de Amerikaanse titel van het boek. Aminata weet dat alleen haar naam haar verbindt met waar ze vandaan komt, met wie ze is. Ze bewaakt hem tegenover iedereen die hem probeert uit te wissen: slavenhouders, maar ook mensen die het beter met haar voor hebben. Dat helpt haar, en de andere slaven, om niet ten onder te gaan als ze behandeld worden als vlees, gepord en betast, gebruikt om 'de behoeften' van hun meesters en meesteressen te vervullen, uitgesloten van de basaalste mensenrechten.

Met zijn meeslepende verteltrant weet Hill het verhaal van dit ene gestolen en nooit teruggegeven leven te verbreden tot de geschiedenis van een volk. Gaandeweg ontdekt Aminata dat ze iets Afrikaans met haar lotgenoten gemeen heeft, terwijl ze zichzelf vroeger als de unieke vrucht beschouwde van een Bamana-moeder en een Fula-vader.

Aan de onvrijwillige verkassingen is dan nog lang geen einde gekomen. Nadat Aminata naar North Carolina is getransporteerd, vindt ze Chekura terug, de man op wie ze tijdens haar reis verliefd geworden was. Ze trouwt met hem, maar wordt al snel weer van hem gescheiden. Op liefde en familie kan een slavin geen aanspraak maken. Zelfs haar kinderen worden haar ontnomen. Ze wordt half en half gered door een 'touhab', die haar talent voor taal en lezen ontdekt. Deze Solomon Lindo, een Jood die zichzelf ook als buitenstaander beschouwt, geeft haar de kans uit te blinken - tot op zekere hoogte. Haar werkelijk vrijlaten kan hij niet, ook niet als de twee eenmaal de wijk heb ben genomen naar New York. Meer vrijheid verovert Aminata pas als ze weet te ontsnappen naar een zwart stadje waar blanken niet in hun eentje durven te komen, al organiseren ze wel regelmatig rooftochten om hun gestolen 'bezit', en nog wat extra's, terug te vorderen.

En dan beloven de Engelsen Aminata nog iets meer vrijheid dan de Amerikaanse revolutie haar heeft verschaft. Kolonel Baker, een van de Europeanen die zich uiteindelijk teleurstellend zal gedragen, verzekert Aminata: "Het gekleurde element is geen 'bezit' van de Amerikanen. Als u minimaal één jaar in dienst van de Britten bent geweest, bent u vrij. U bent niemands eigendom." Aminata grijpt kans en vertrekt naar Canada. Voordien weet ze wel 'Het negerboek' op te stellen, een werkelijk bestaand document dat Hill tot zijn roman inspireerde. Het bevat de registratie van al degenen die naar het beloofde land, Nova Scotia, worden gebracht.

Diep in haar hart wantrouwt Aminata Bakers belofte. En terecht, want hoewel sommige zwarten als vrije burgers naar Canada reizen, ondernemen anderen de reis als 'bezit', en moeten nog weer anderen een contract ondertekenen. En ook in Canada leven blank en zwart in gescheiden steden.

Daar, aan de rand van de wereld, krijgt Aminata het aanbod naar Afrika terug te keren, naar Freetown in Sierra Leone. "Ze zouden politieke en raciale gelijkheid genieten." Opnieuw zet ze haar twijfel opzij en vertrekt. En opnieuw vindt ze niet waar zeop gehoopt had: haar eigen stukje Afrika. Ze vertrekt naar Londen om zich in te zetten voor de afschaffing van de slavernij.

Een roman over de slavernij bevat onvermijdelijk gruwelijke scènes. Dat 'Het negerboek' toch niet deprimeert, danken we aan Aminata. Niet verbeten, maar rustig en beslist, bevecht ze haar rechten. Ze leert lezen, ze leert de taal van de touhabs, zodat ze met hen kan communiceren in hun eigen woorden.

Is zo'n verhaal wel geloofwaardig? Vergt het niet erg veel geluk en toeval? Zeker, maar onmogelijk was zoiets niet: sommige voormalige slaven, zoals Ouladah Equiano, hébben een cruciale rol gespeeld in de afschaffing van de slavernij. Bovendien maakt Lawrence Hill van zijn heldin én van haar tegenspelers zulke hartverwarmende wezens, dat je hen gedurende het omvangrijke boek met plezier blijft volgen.

Er zitten wel een paar onhandigheden in het boek. Zo had het Engelse volkslied best vertaald kunnen worden en dat geldt ook voor dialectzinnen als 'Brudda tief de hog'. Standaard-Engels ('Brother done steal the hog') was een betere keuze geweest. Maar dat zijn kleinigheden die niet wegnemen dat dit boek bijna alle 447 pagina's lang een aanrader blijft.

Lawrence Hill: zoon van twee activisten

Lawrence Hill is de zoon van een twee naar Canada geëmigreerde Amerikanen - een zwarte vader en een blanke moeder - die betrokken waren bij de Civil Rights Movement. 'Het negerboek', dat inmiddels een internationale bestseller is en in 2008 de Commonwealth Prijs won, is niet Hills eerste boek. Zijn twee eerdere romans 'Any Known Blood' (1997) en 'Some Great Thing' (1992) waren weliswaar geen commercieel succes, maar vonden bij de kritiek wel een warm onthaal.

'The Book of Negroes' zelf is een bestaand document van degenen die in 1783 naar Nova Scotia werden gebracht. Het bevat namen, beschrijvingen ('stevige man','gewoon meisje'), gegevens over 'degenen in wiens bezit zij nu zijn' en over vroegere meesters. Van de groep van 3000 mensen die naar Canada gingen, reisden er 1200 in 1792 naar Sierra Leone.

Lawrence Hill: Het negerboek (The Book of Negroes) Uit het Engels vertaald door Ine Willems. Ailantus, Amsterdam. ISBN 9789089530394; 447 blz. € 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden