'Die mooie stem is pas het begin'

Sopraan Elly Ameling (82) werd wereldberoemd met haar liedrecitals. Ze maakte internationaal carrière als een ware ambassadrice van deze precieuze kunstvorm. Bijna twintig jaar nadat ze haar carrière heeft afgesloten, krijgt ze vanwege haar inzet voor het Duitse Lied zondag in Stuttgart de Hugo Wolf Medaille.

Die stem! Over de hele wereld wordt dat pure geluid nog steeds direct herkend door de liefhebbers. Persoonlijk, vol betekenis. Gezongen teksten die niet alleen invoelbaar worden gemaakt, maar die woord voor woord verstaanbaar zijn, of ze nu in het Duits dan wel in het Frans worden gezongen. Het heldere, plezierige en jeugdige timbre van die stem, in staat om ontelbare kleuren tevoorschijn te toveren, en dat altijd synchroon met wendingen in de muziek of in de tekst.

Sopraan Elly Ameling (Rotterdam, 1933) veroverde de wereld met hoogstaande, diepgravende en nog steeds maatgevende uitvoeringen van Duitse en Franse liederen. Ze werd er in de tweede helft van de 20ste eeuw wereldberoemd mee. Een unieke carrière, omdat die geheel gemaakt werd buiten de veel extravertere en meer aandacht genererende wereld van de operabühne. Een carrière zonder uiterlijk vertoon, maar gebaseerd op verdieping, uiterlijke en innerlijke schoonheid.

Over een paar maanden is het twintig jaar geleden dat Elly Ameling afscheid nam van het concertpodium. Ze deed dat met een feestelijk en bewogen concert met vele collega's in de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw. En hoewel ze na die dag in januari 1996 inderdaad nooit meer in het openbaar zong, is de wereld haar niet vergeten.

Komende zondag krijgt zij in Stuttgart de Hugo Wolf Medaille uitgereikt. In 2008 ingesteld door de Intenationale Hugo-Wolf-Akademie. Eerdere ontvangers van de medaille waren onder anderen Dietrich Fischer-Dieskau (2008), Christa Ludwig (2010), Peter Schreier (2011) en Graham Johnson (2014). In het operahuis van Stuttgart zal Ameling in een laudatio worden toegesproken door haar collega en vriend Robert Holl. Vader en zoon Christoph en Julien Prégardien zorgen voor de muzikale omlijsting.

Onderscheidingen

Al decennia woont Elly Ameling tussen de groene en waterrijke landerijen van Zuid-Holland. In deze prachtige omgeving heeft de zangeres een paar uur vrij gemaakt om te praten over die wonderbaarlijke carrière. Wie van de oprijlaan naar de voordeur loopt, passeert in een nis in de muur het bekende Edison-beeldje - ze ontving er maar liefst vijf. Vele andere eerbetonen en koninklijke onderscheidingen vielen Ameling ten deel, en daar wordt dus zondag een onderscheiding aan toegevoegd.

"Ik hoorde in de zomer van 2014 al dat men mij de Hugo Wolf Medaille wilde uitreiken, en ik was zeer verbaasd omdat ik niet zo heel veel muziek van Wolf heb opgenomen. Maar ik begreep dat het ook gaat om de Duitse liedkunst als geheel. Dat maakt het voor mij belangrijk om deze onderscheiding te ontvangen. Ik voel me zeer vereerd, ook al heb ik al jaren niet meer op het podium gestaan. Fijn dat Robert Holl mij gaat toespreken. Op mijn afscheidsconcert destijds heb ik hém toegesproken toen Martijn Sanders, directeur van het Concertgebouw, de Elly Ameling Ring instelde. Die heb ik meteen aan Robert doorgegeven, naar mijn mening de beste zanger van het Duitse en Russische lied in onze tijd. Tijdens dat afscheidsconcert kon ik tenminste op het podium nog actief zijn, zelf nog zingen. Nu moet ik in Stuttgart op een stoel gaan zitten en de hulde over me heen laten komen. Niets voor mij.

"Maar dat vader en zoon Prégardien deze middag zingen, zal alles voor mij goedmaken. Bovendien vind ik het interessant dat ik de medaille krijg in het jaar dat Elisabeth Schwarzkopf honderd jaar zou zijn geworden. Zij is altijd een bron van inspiratie voor mij geweest. Schwarzkopf was voortdurend aan het repeteren, hoorde ik van Felix de Nobel die haar in Nederland nogal eens begeleidde. Zij streefde altijd naar het hoogst haalbare, naar perfectie. Die gouden tijd die ik heb meegemaakt. Zo bijzonder en inspirerend. Ik heb ze allemaal gehoord: Dietrich Fischer-Dieskau, Schwarzkopf, Christa Ludwig, Kathleen Ferrier, Gérard Souzay en Pierre Bernac, begeleid door Poulenc zelf. Hun kunst, hun liedkunst viel als een zaadje in een jong meisjeshart."

Ameling vertelt met smaak en plezier over die beginjaren. Hoe ze vanaf haar zesde pianoles kreeg, dat ze een aardige Beethoven in de vingers had, maar dat haar handen niet zo capabel waren als haar stembanden. Dat haar moeder prachtig zong en dat je als meisje van dertien natuurlijk je moeder wilde imiteren. En dat ze de smaak te pakken kreeg toen haar ouders haar band 1 gaven van de complete Schubert-Lieder, uitgave Peters. Het was in de periode net na de oorlog, er heerste optimisme én er was volgens Ameling na al die brute lelijkheid honger naar schoonheid. Het dubbeltje had overigens ook een andere kant op kunnen rollen, want in die periode waren de muziekfilms met Deanne Durbin heel populair. Ameling vertelt dat ze van die stem hield en begint dan ineens te zingen. De beginregels van 'My Own' uit de film 'That Certain Age' klinken door de kamer.

"Die beide stijlen spraken me aan, Schubert en Durbin, ja, die completeerden elkaar. Omdat hun liederen over de diepe waarheden van het hart gaan. Op heel verschillende manieren, dat wel." De balans sloeg naar de klassieke kant door. "Ik hoorde Kathleen Ferrier zingen in de nu afgebroken Koninginnekerk in Rotterdam. Ze zong samen met Jo Vincent en Peter Pears in de Matthäus-Passion. Een ongelofelijke gebeurtenis. Ferrier is voor mij het vocale verschijnsel van de eeuw. Ik heb nooit meer een zanger gehoord bij wie het hart zo onverbrekelijk verbonden was met de stem. Ik ben niet erg gelovig, maar de stem van Ferrier vond ik een godswonder. Haar stem was een en al kleur. Zij had tevens een volmaakte stijl, waarbinnen zij alle nuances kon aanbrengen: van kleur, ritme, volume, frasering, misschien iets minder van intonatie.

"Op het schoolconcert hoorden we in die tijd zomaar de pianolegende Robert Casadesus. Met vriendinnen gingen we ook naar het cabaret, naar Sonneveld met Conny Stuart, Lia Dorana en Hetty Blok. Mensen met eigenheid in hun stem, persoonlijkheid. In de lichtere muziek, net als in de klassieke, mis ik die eigenheid tegenwoordig. Men heeft een mooie stem, heel vaak ook een goede techniek, maar dat ishet dan. Die mooie stem is pas het begin. Persoonlijkheden als Schwarzkopf, Maria Callas of Victoria de los Angeles. Ik zeg niet dat ze er niet meer zijn, maar ze worden wel schaarser. Mensen als Bryn Terfel, Cecilia Bartoli, Joyce DiDonato en Bernarda Fink hebben dat extra nog. Dat zijn niet louter zangers, maar kunstenaars. Zij weten wat nuance is en nuance is het hart van de muziek. Van alle kunst overigens."

Toen Ameling na de hbs serieus op zangles ging, stelde men haar voor om mee te doen aan het Internationaal Vocalisten Concours in 's-Hertogenbosch. Het concours was in 1954 begonnen. Ameling besloot er te gaan kijken en beleefde dat Annette de la Bije er de eerste prijs won. Ze hadden dezelfde lerares. Twee jaar later won Ameling in Den Bosch zelf de eerste prijs - á l'unanimité. In 1958 volgde de eerste prijs op het Concours International d'Exécution Musicale in Genève. Haar grote carrière begon.

Na de oorlog

"Mijn loopbaan viel samen met de enorme opleving van de kunst in Nederland. Dat geluk heb ik gehad. Er was na die verschrikkelijke oorlog aandacht en tijd voor diepe harteroerselen. Het Lied kent diepe expressie, maar geen pathos. Ik ken van nature ook weinig pathos. De interesse voor de liedkunst was groot, ook in Amerika, waar ik zong op universiteiten in alle delen van het land, en niet alleen in Carnegie Hall. Ik denk niet dat een carrière zoals ik die gehad heb nu nog mogelijk zou zijn. Het was eigenlijk toen al een uitzondering, die specialisatie in de liedkunst. Er gaan nu eenmaal veel meer mensen naar kunst met het grote gebaar, met veel pathos. En toch: de Nederlandse zangeres Julia Culp verbaasde zich er in 1930 al over dat men zei dat de liedkunst dood was, terwijl zij steeds voor volle zalen optrad. De liedkunst is van tijd tot tijd steeds weer 'dood' geweest.

"Er was af en toe wel sprake van opera, maar op een enkele uitzondering na - Ilia in Mozarts 'Idomeneo' bij De Nationale Opera en in Washington - kwam het er niet van. Het operafestival in Glyndebourne bood mij bijvoorbeeld de rol van Mélisande aan in Debussy's 'Pelléas et Mélisande'. Ik had dat echt graag gedaan, maar er was in die periode al een concertreis naar Australië gepland. Het klikte gewoon tussen het Lied en mij. In het Lied ben ik zelf de baas, in opera moet je allerlei concessies doen. Kijk, hier spreekt het enig kind in mij, alles altijd alleen gedaan. Maar ik ben zelf altijd mijn strengste critica geweest en heb mijn gezonde verstand gebruikt. Zelfkennis? Ik had natuurlijk het grote geluk met pianist Rudolf Jansen te kunnen werken. Tijdens repetities bespraken wij zelden iets, alles bleek gewoonweg te kloppen. Hij was er altijd, ook als ik tijdens een recital eens iets improviseerde. Als een paar op de dansvloer. Rudolf is het tegenovergestelde van iemand die zegt: 'Doe wat je wilt, ik volg je wel'. Die is per definitie te laat."

Het doorgeven van haar kunst werd twintig jaar geleden een nieuwe taak voor Ameling. Een taak die ze al even serieus nam als het zingen zelf. Ze hoort nog steeds veel jonge zangers en over sommigen is ze erg positief. Zo hoorde ze onlangs met veel genoegen de jonge Duitse bariton Benjamin Appl in Schwarzenberg, en luisterde ze in Londen met bewondering naar de Zwitserse tenor Mauro Peter. In Frankfurt hoorde zij een fantastische Donna Anna van de Amerikaanse sopraan Susanna Phillips.

Welluidend materiaal

In 2003 maakte ze kennis met de Nederlandse sopraan Lenneke Ruiten tijdens een masterclass. "Ik vind niet gauw iets reusachtig, maar wat ik hier hoorde was dat wel. Welluidend materiaal, een gemakkelijke hoogte die er altijd is. Een jong meisjesgeluid dat nog aan kleur moest winnen, maar toen al volkomen zuiver geïntoneerd was. En moet je nu eens horen. Zij is op een hoogvlakte in haar carrière aangeland. Ik ben erg blij dat ik daar, naast vele andere coaches, aan heb kunnen bijdragen. Zij beweegt zich op het toneel met gemak en elegantie en is niet voor een kleintje vervaard waar het bijvoorbeeld acrobatische trappen- of ladderscènes betreft, waar je dan in je onderjurk of zoiets lelijks op en af moet om daarna je lover in de armen te vallen. Kijk, dat ben ik nou allemaal misgelopen!"

In Stuttgart zal Ameling zondag in haar dankwoord zeker Elisabeth Schwarzkopf memoreren, en ze zal het hebben over het kleine meisje dat de muziek van Hugo Wolf begon te studeren en dat nu hier als oude dame een medaille ontvangt die zijn naam draagt. Persoonlijke favorieten aanwijzen in Wolfs oeuvre gaat nog niet zo makkelijk.

"Daarmee is het als met een moeder en haar kinderen: ze houdt van allemaal evenveel, maar op verschillende manieren. Ja 'Mignon' natuurlijk, of 'Auf ein altes Bild' om maar twee enorm tegengestelde sferen te noemen. Nee, ik zing nooit meer. Ik droom ook nooit over zingen. Ik wil mooi zingen, en als dat niet meer kan, dan zing ik maar liever niet. Weet u, ik fluit veel." En de grote Ameling demonstreert heel even hoe goed ze dat kan.

Elly Ameling Huis

In de Amsterdamse Jordaan is sinds het jaar 2000 het Elly Ameling Huis gevestigd. Met de recettes van Amelings afscheidsconcert in 1996 en met hulp van de Stichting Jan Pietersz. Huis is het historische pand in de Tuinstraat gerestaureerd en geschikt gemaakt voor bewoning door drie nog studerende zangers. Af en toe krijgt Ameling een briefje van een jonge zanger die laat weten hoe prettig het is om daar te wonen en te werken.

Ter gelegenheid van haar 75ste en 80ste verjaardag kwamen twee boxen met elk vijf cd's uit waarop bijzondere opnamen van Elly Ameling uit de omroeparchieven verzameld zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden