'Die man heeft gewoon goed rondgekeken'

Met een grootse manifestatie 'Maastricht 1500' tracht de Limburgse hoofdstad het beeld van een half millennium geleden terug te roepen. Als bijdrage daaraan toont het Bonnefantenmuseum werk van Jan van Steffeswert, een beeldhouwer aan wie de conservator van het museum inmiddels zijn hart heeft verpand.

Ervan dromen doet hij nog net niet, maar conservator Peter te Poel van het Bonnefantenmuseum in Maastricht heeft wel zijn hart verloren aan de middeleeuwse beeldhouwer Jan van Steffeswert. Zaterdag is in het museum een tentoonstelling over deze eigenzinnige kunstenaar geopend. Acht jaar speurwerk leverde inmiddels ruim zeventig beelden op.

Peter te Poel raakt niet uitgepraat over de man die hem al zolang intrigeert: Jan van Steffeswert, een man die rond 1500 een beeldhouwersatelier in Maastricht runde. Vooral toen de Maastrichtse archivaris Van Rensch tien jaar geleden de naam van Van Steffeswert en diens adres in de archieven ontdekte, besloot Te Poel de meester niet meer uit het oog te verliezen. Als een ware speurhond ging hij op jacht naar beelden van 'Jan bieldesnider'. Het resultaat: een tentoonstelling van ruim zeventig beelden van de meester zelf of uit zijn atelier.

Dat aantal is een enorme oogst en kennisverrijking, want tot voor kort was er nauwelijks zicht op de omvang van het oeuvre van de Maastrichtse beeldhouwer. Door inventarisatiewerk voor de Stichting Kerkelijk Kunstbezit, en later voor het bisdom Roermond, leerde Te Poel steeds meer werk van de beeldbouwer kennen. Ook in catalogi ontdekte hij werk, terwijl daarnaast kunsthandelaars hem op beelden wezen die mogelijk van Van Steffeswert waren. Inmiddels kan hij zo'n honderd werken aan de meester of aan zijn atelier toeschrijven.

Toen Te Poel in 1991 conservator sculptuur in het Bonnefantenmuseum werd, miste hij in de zalen 'enkele toppers'. Uitbreiding van de collectie stond dan ook bovenaan op zijn lijstje. Zijn eerste grote slag sloeg hij op een tentoonstelling in Uden. Daar stond een prachtig Anna- te-Drieënbeeldje uit 1500, ongetwijfeld werk van meester Jan. Te Poel slaagde erin om het beeldje – in bezit van een kunsthandelaar aan te kopen.

Wie het beeldengroepje nauwkeurig bekijkt, begrijpt direct wat Van Steffeswerts werk zo bijzonder maakt. Het toont een huiselijk tafereeltje: een bloot Christuskindje grijpt, ongeduldig trappelend op de schoot van zijn grootmoeder Anna, naar een bordje pap dat zijn moeder Maria vasthoudt. Het bordje kantelt waardoor Maria bijna haar evenwicht verliest – de pap druipt over de rand. Aan de achterkant balanceert ze op de tenen van haar rechtervoet, gestoken in een charmant muiltje. Het zijn die subtiele details waardoor Te Poel zo'n sympathie voor Van Steffeswert koestert. "Die man heeft gewoon goed in zijn eigen dagelijkse leefomgeving rondgekeken. En ook met humor. Dat zie je aan zo'n beeldje. Het is trouwens opmerkelijk dat hij zoveel aandacht aan de achterkant besteedde, want de meeste middeleeuwse beelden zijn aan die kant juist onbewerkt. Bij Van Steffeswert is zeker negentig procent van de beelden aan de achterkant afgewerkt."

Er is nog iets opmerkelijks aan Van Steffeswert: "Hij signeerde diverse beelden, wat tamelijk uniek is. Dat deed hij ook nog eens op een opvallende plek, namelijk aan de voorkant op het voetstuk. Soms plaatste hij alleen zijn naam. IAN of IAN VAN STEFFESWERT. Andere keren bracht hij ook een meesterteken en een jaartal aan. Volgens mij bewijst dit dat Jan goed besefte wat hij waard was, zich van zijn kwaliteiten bewust was. In totaal kennen we twaalf gesigneerde beelden van hem."

Van Steffeswert werd niet alleen in zijn woonplaats Maastricht gewaardeerd waar de vele kloosters en kerken zijn opdrachtgevers waren. Ook plaatsen als Aken en Tongerlo bestelden werk bij hem. Van het Marianum – Maria met kind op de maansikkel – dat zich nog altijd in de Akense Dom bevindt, zijn op de tentoonstelling de engelen te zien. Het is niet alleen gesigneerd maar ook gedateerd: 1524. Het is het laatste werk dat van de meester bekend is. Daarna is onduidelijk hoe het hem verder verging; is hij overleden of hield hij gewoon op met werken?

Was Jan van Sleffeswert tijdens zijn leven (vóór 1470 tot circa 1525) vooral bekend in Maastricht en omgeving, tegenwoordig reikt zijn faam veel verder: in Rusland, Amerika en Engeland belandde werk van hem. Zo heeft de aartsbisschop van Birmingham een kleine Madonna van Jan van Steffeswert op zijn kamer in Oscott-College staan, afkomstig uit de 19de-eeuwse collectie van A. W. N. Pugin. Deze grote voorman van de Engelse neogotiek kocht het beeldje rond 1850 en bracht het later naar Oscott. Omdat de bisschop er zo verrukt van is, staat het niet in een vitrine, maar bij hem op de werkkamer. Ook dit werk is tijdelijk in Maastricht, zodat de aartsbisschop tegen een lege plek aan moet kijken.

De afgelopen jaren bezocht Te Poel alle locaties waar werk van Van Steffeswert staat. Dat deed hij niet alleen: voor de materiaal- technische kant kwam Arnold Truyen erbij, restaurator sculptuur van de Stichting Restauratie Atelier Limburg. Samen bestudeerden ze alle beelden van top tot teen.

Dat gebeurde soms in primitieve omstandigheden. Kosters kwamen aandragen met wankele tafeltjes en soms moesten ze halsbrekende toeren uithalen om een beeld van zijn plaats te halen. Niets bleef daarbij voor het tweetal verborgen. Houtsoort, techniek, polychromie en onvolkomenheden, alles werd genoteerd.

Zelfs meester Jan viel door de mand: een te ver doorgeboord gat dat hij bij een van zijn beelden had veroorzaakt en vervolgens zorgvuldig camoufleerde, werd nu wel ontdekt. Truyen achterhaalde ook welke beelden in dezelfde werkbank ontstonden, heel handig bij het toeschrijven van ongesigneerd werk. Door te kijken naar klemsporen op de boven- en onderkant van de beelden, zag hij of die door dezelfde klemvorken waren veroorzaakt.

Truyens onderzoek biedt een aardig kijkje in de keuken van een middeleeuws beeldhouwersatelier. Op de tentoonstelling staat een reconstructie van een middeleeuwse draaibank met klemvorken. Behalve dat krijgt ook het oude Maastricht van 1500 aandacht, waar Jan in de Mariastraat woonde en werkte. "Maastricht was een belangrijke stad, velen passeerden hier op doorreis. Misschien verklaart dat internationale verkeer ook de modieuze drachten van Van Steffeswerts beelden, zoals het Maria Magdalenabeeld uit de Maastrichtse St.- Matthiaskerk. Werkelijk tot in het kleinste detail is de luxueuze mode van die tijd gevolgd. Kijk alleen maar eens naar de mouwen en naar haar kapitale hoofddeksel."

Te Poel is voorlopig niet uitgestudeerd op Jan van Steffeswert. "Nee, het is een 'Gottesgeschenk' zoals een Duitse collega het noemde. Voor kunsthistorici is dit een droomsituatie: je hebt gesigneerd en gedateerd werk van een kunstenaar én je hebt ook nog eens zijn adres. Zo'n man gaat helemaal voor je leven: je ziet zijn stijl, ja zelfs zijn handschrift veranderen. Kom daar maar eens vaker om!"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden