Column

Die Luther is of een engel uit de hemel of een duivel uit de hel

Jean-Jaques Suurmond Beeld Maartje Geels

Ik ben maar een gewone jongen, maar dit weet ik wel: die Luther is of een engel uit de hemel of een duivel uit de hel. Zelf zou ik best voor tien gulden bij hem willen biechten, want ik denk dat hij heel goed troosten kan."

Dit zei een reiziger in een Duits café, een paar jaar nadat de protestantse Hervorming was begonnen. Een andere bezoeker, een onbekende ridder met een zwaard en rode kap, moet geamuseerd geluisterd hebben. In elk geval betaalde hij ongezien voor allen de rekening. Het was Maarten Luther zelf, in een vermomming op de vlucht voor de soldaten van de keizer.

Hij rijst op aan het begin van onze moderne tijd, waarbij aan zijn broek nog middeleeuwse ideeën over joden, moslims, vrouwen en de duivel klitten. Hoewel hij zei dat zijn bijdrage aan de Hervorming voornamelijk bestond uit bier drinken met zijn collega en vriend Melanchthon, vertaalde Luther eigenhandig de Bijbel, schiep in een moeite door de Duitse taal, vernieuwde de theologie, kerk en maatschappij, en nam het op tegen vorsten en de alles beheersende paus ('Onze stoelgang is het enige waarover hij geen controle lijkt te hebben').

Verandering is mogelijk

De kerkhistoricus David Bagchi schrijft in het maandblad The Expository Times (november 2014) dat vaak vergeten wordt dat Luthers drijfveer vooral pastoraal was, zoals het citaat van de cafébezoeker aantoont. Hij schreef populaire 'troostboekjes'. Als een soort 'Lieve Luther' beantwoordde hij brieven met vragen over ontrouwe echtgenoten, dwarse zonen, dochters met een foute relatie en klopgeesten.

Zijn wijsheid kwam voort uit een mystieke omkering die aan alchemie doet denken. Zijn berouwvolle besef van zijn fouten en tekort (zonde is het christelijke woord) is geen teken dat God zijn neus voor hem optrekt, maar juist het bewijs dat die vernieuwend in hem bezig is.

Dit leerde hij van Johannes Tauler, uit de school van Meister Eckhart. Het verklaart Luthers grote vertrouwen dat verandering mogelijk is en het werd de motor van de Hervorming (en later van de naar hem vernoemde Martin Luther King met zijn 'I have a dream').

Dynamiek

Zelf hoor ik wel eens dat ik optimistisch ben, maar dat ben ik niet van nature. Door Luthers inzicht blijf ik niet meer hangen in het besef tekort te schieten, wat bij sommigen tot pillen, therapie of (bij 'zware' calvinisten) avondmaalsmijding kan leiden. Nee, het gevoel niet te deugen is al Gods donkere werk, een innerlijke schoonmaak als voorbereiding op de komst van zijn glorie - hoewel mijn vrouw dat niet altijd opvalt.

Mens-zijn is een paasverhaal van vallen en opstaan, de dynamiek waarin Luther leerde dat hij niet een goede theoloog werd door te studeren en schroeiende pamfletten af te vuren (wat hij ook deed), maar 'door te sterven en vervloekt te worden'. Dat is het begin van vernieuwing.

Of hij echt tegen de keizer zei 'Hier sta ik, ik kan niet anders', wordt vandaag betwijfeld. Dat geldt ook voor het verhaal dat hij vijfhonderd jaar geleden zijn stellingen op een kerkdeur prikte.

Overeind blijft dat zijn pastorale inzichten nog even troostend zijn als toen: het is helemaal niet erg als je spijt hebt, je soms waardeloos voelt, het is een teken dat God je als een kruik leeg maakt voor iets nieuws.

Zoals Maarten Luther na een biertje met de vaak weifelende Melanchthon aan hem schreef: 'Heb het lef om een zondaar te zijn, maar vooral om vrolijk te zijn in Christus'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden