Die grote Besluiteloze

Droevig verhaal, helder tijdsbeeld, speels en licht verwoord

Van de publiciteitsschuwe, weinig ijdele Toon Tellegen verwacht je niet direct een zelfportret. We kennen de schrijver en dichter het beste van zijn dierenverhalen; honderden zijn het er inmiddels: licht treurige verhalen zoals over de reiger die niet kan omvallen en die daar dan toch onzeker van wordt, of de mier die stoer vertrekt en dan heimwee krijgt. Het zijn filosofische fabels die volwassenen meestal beter bevallen dan kinderen: meer peinzend weemoedig dan avontuurlijk.

Nu publiceerde Tellegen wel al eerder een autobiografisch getinte bundel 'De trein naar Pavlovsk en Oostvoorde' met herinneringen aan zijn grootvader, een kleurrijke figuur die ook in een 'Een vorig leven' nog even opduikt, zij het indirect. In dit nieuwe boek is het woord aan een naamloze 'ik', naar we aannemen Tellegens jongere zelf, hier een kind van nog geen 12 die in verwondering niet ver verwijderd is van eekhoorn en mier. Het verschil is dat in dit licht verwoorde droevige verhaal de ondertoon meer schrijnend is dan verzoenend.

De 'ik' keert in gedachten terug naar zijn kinderjaren in rivierdorpje N., een bekrompen gemeenschap met weinig ruimte voor andersdenkenden. In korte hoofdstukken schetst hij de inwoners die eruit springen: de querulant, de homo, de idioot. Geestig vertelt hij over de altijd boze Leen, de dorpsautist, die zomaar de directeur van de iedereen voedende kalkfabriek te lijf wil gaan. Werkelijk hartverscheurend is het portret van meester Lecentime, de dorpshomo, die door de locale pestkop zo getergd wordt dat hij de klier op het schoolplein tegen de grond slaat.

Rode draad tussen die verschillende hoofdstukken vormen de terugkerende grote vragen omtrent God en de wereld die het gevoelige kind kwellen, en waar hij van zijn weinig verbeeldingsvolle, strikte ouders geen bevredigend antwoord op krijgt. Zijn heil zoekt de jongen daarom bij de vrijdenkende vader van een vriendje, Jacob Laagwater, een eigengereide heer die zich niet in het keurslijf van een brave kerk laat dwingen. Deze Laagwater, volgens de overlevering een nazaat van de Corsicaanse buurman van Napoleon die de keizer ooit het leven redde, heeft zo zijn eigen ideeën over God waar de kleine Toon zich graag door laat verwarren. De Bijbelverhalen over Goliath ('in feite een goedige lobbes'), Saul ('die het koningschap vreselijk vond') en Ezau ('het eerste geboorterecht is maar ellende') krijgen van hem een andere draai, en ook God zelf wordt door Laagwater in een heel ander licht gezet. Wat begint als scherpzinnigheid en vrolijke recalcitrantie krijgt een venijniger ondertoon als Laagwater langzaamaan in koortsachtige vertwijfeling over Gods onhandigheid zijn helderheid van geest lijkt te verliezen, en van ziener in zonderling verandert. Zijn steeds urgentere vragen over ' die grote Besluiteloze' , 'onze vader die in angst leeft' en 'de mens die beschikt terwijl God wikt' vinden weinig gehoor.

Typisch Toon Tellegen is de verbazing over de taal die het alles te letterlijk nemende kind voortdurend op een verkeerd been zet. Zoals wanneer dorpsgenoot meneer Kreupel door de ouders wordt weggezet als rasquerulant waarna de jongen zijn hoofd pijnigt of dat misschien een vogel is (moerasquerulant) en hoe dat queruleren er dan uit zou zien. Of als zijn moeder het heeft over 'teraardebestelling': "Alsof het om een brief ging die in de aarde werd gestopt, verstuurd aan de wormen om ze te laten weten dat er een pakje voor ze in aantocht was." Heel herkenbaar hoe het kind met moeite zijn eigen draai leert te geven aan de woorden. En ontroerend om te lezen hoe die ontsnapping noodzakelijk was in dit brave verleden gedrenkt in 'de geur van hutsspot en zweetvoeten' waarin veel verbeelding slechts zorgt voor eenzaamheid.

Toon Tellegen: Een vorig leven Querido; 120 blz. euro 18,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden