Die duurzame soja, komt daar nog wat van?

Ondanks alle mooie beloftes van de Nederlandse vleesindustrie blijft de afname van duurzame soja sterk achter. Daardoor haken ook de boeren in Latijns-Amerika af.

Je hebt voorlopers, meelopers en klaplopers als het gaat om verduurzaming in de voedingssector, maar er zijn nu ook terugvallers, zegt directeur Nico Roozen van ontwikkelingsorganisatie Solidaridad met spijt in zijn stem. Een aantal belangrijke Nederlandse gebruikers van soja als de vleesverwerkers Vion (varkens) en Plukon (kippen) komt hun belofte niet na. Alle soja die in Nederland wordt gebruikt - in veevoer vooral, maar ook in consumentenproducten als soepen en koekjes - moet in 2015 volledig duurzaam zijn geteeld. "Als ik zie wat nu is besteld, gaan ze dit lang niet halen."

Roozen maakt zich zorgen, want Nederland als grote importeur van soja leek het goede voorbeeld te geven met harde toezeggingen van grote spelers. "De terugval die nu zichtbaar is, zal een negatieve uitwerking hebben op de rest van de afnemers in Europa. Ondanks alle mooie praat staat duurzame productie nog steeds niet boven aan de lijst met prioriteiten." Het voelt een beetje als een persoonlijke nederlaag. De Solidaridad-directeur heeft zich sterk gemaakt voor de afspraken.

Solidaridad richtte samen met het Wereld Natuurfonds, boeren en bedrijven de Ronde Tafel voor Verantwoorde Soja (RTRS) op in 2006. Daarin proberen wereldwijd overheden, boeren, bedrijven en maatschappelijke organisaties afspraken te maken om de sojaketen te verduurzamen. Soja is een veelgebruikt ingrediënt in levensmiddelen en is zeer gewild als eiwitrijk veevoer. Het heeft echter een grote milieuvoetafdruk. Vandaar de inspanningen van de ronde tafel.

Omdat Nederland met zijn grote veeteeltsector na China de grootste importeur ter wereld is van soja, richten de organisaties zich op Nederland als voortrekker. Dat lijkt te lukken met de oprichting van de Stichting Ketentransitie in 2011. Naast het Productschap voor Margarine, Oliën en Vetten committeren alle grote spelers in Nederland zich daaraan. Met als belangrijkste FrieslandCampina (zuivel), Vion (varkens) en Plukon (kippen). Vanaf 2011 zal in vier jaar de totale behoefte aan soja voor de Nederlandse markt duurzaam worden ingekocht. In stapjes van jaarlijks een half miljoen ton zal in 2015 de benodigde 2 miljoen ton zijn bereikt.

Frustratie
Op grond van deze afspraken is Solidaridad met boeren in Latijns-Amerika, de grootste sojaproducent, aan het werk gegaan om hun productie te verduurzamen. Via trainingen en investeringen moet in 2015 twee miljoen ton door RTRS gecertificeerde soja beschikbaar zijn voor de markt. Roozen: "In 2012 is slechts de helft van de toegezegde hoeveelheid gecertificeerde soja afgenomen. In 2013 zou 1 miljoen ton worden afgenomen. De boeren waren er klaar voor, er was 1 miljoen ton duurzame soja beschikbaar maar de bedrijven zijn niet verder gekomen dan een derde daarvan. FrieslandCampina heeft zich aan de afspraken gehouden, maar Vion en Plukon blijven ver achter."

De boeren in de productielanden zijn zwaar gefrustreerd door die gang van zaken in Nederland, zegt Roozen. "Ze hebben geïnvesteerd in duurzame teelt, maar kunnen het nu niet als zodanig verkopen en lopen daarmee de premie mis. Die premie was onder meer nodig om die investeringen te dekken. Je kunt je voorstellen dat hun motivatie om nog te verduurzamen weg is. Die boeren zijn we dus kwijt. Daar kun je niet een tweede keer aankomen met nieuwe toezeggingen van de Nederlandse soja-importeurs."

In een brief gedateerd 30 oktober 2013 spreken Natuur&Milieu, Wereld Natuurfonds en Solidaridad de vrees uit dat enkele bedrijven hun beloften lijken in te trekken en verzoeken de Stichting Ketentransitie dringend de gemaakte afspraken alsnog na te komen. "Ze hikken aan tegen de kosten en ze vinden dat Nederland te veel vooroploopt", zo verklaart Roozen de opstelling van Vion en Plukon. "Maar ik vind dat geen goed argument. Toen wij de afspraken ondertekenden, was dit bekend. Nederland loopt voorop als grote afnemer. Dat was toen geen bezwaar. Verder zijn de kosten van de verduurzaming toen becijferd op 7 miljoen euro. Dat is een zeer bescheiden 0,3 procent van de sojaprijs. Ook dat was indertijd geen punt."

Een derde argument dat door de achterblijvende ondernemingen wordt aangevoerd is de opheffing van de productschappen door politiek Den Haag en dus ook het in de ronde tafel deelnemende Productschap voor Margarine, Oliën en Vetten.

Roozen: "Het productschap is een publiekrechtelijke organisatie die afspraken kon afdwingen. Zij zorgde ervoor dat de kosten over alle ketenspelers werden verdeeld. Nu het productschap is opgeheven bestaat ook de Stichting Ketentransitie niet meer en de terugvallers gebruiken dat als argument om ook de afspraken aan de laars te lappen."

Supermarkten
Roozen heeft nu zijn kaarten gezet op de supermarkten. Als regisseurs in vele voedselketens kunnen zij afdwingen dat de verwerkende industrie gecertificeerde soja inkoopt. "Dat hebben ze zich ook voorgenomen. Het vlees dat zij afnemen van bedrijven als Vion en Plukon moet zijn geproduceerd met duurzame soja. Deze eis is opgenomen in de inkoopcriteria maar wordt niet gecontroleerd. Er is ook amper pressie vanuit consumenten. Hoewel het in meer dan 60 procent van de levensmiddelen zit in een supermarkt, blijft soja een onzichtbaar ingrediënt. We gaan daarom met supermarkten in gesprek om ze hun eigen criteria, vermeld in vele duurzaamheidsverslagen, te doen handhaven."

De Solidaridad-directeur vreest dat de gang van zaken rond verantwoorde soja geen incident is. "Het zal meer gaan gebeuren. Ik zie het ook bij andere bedrijven die met veel tamtam kenbaar hebben gemaakt dat zij in 2020 deels of geheel duurzame grondstoffen zullen inkopen. Als je analyseert wat er in werkelijkheid gebeurt, halen ze dat niet. Natuurlijk, dat overgangsproces naar een duurzame teelt, inkoop en verwerking verloopt zeker niet gladjes. Daarom moet dat proces strak geleid worden. Dat gebeurt te weinig. Ik maak me daar zorgen over. Duurzaamheid is iets voor de langere termijn. De grootste slagen worden aan het eind van het proces gemaakt. Als er nu al aarzelingen zijn, gaat het niet lukken."

Herinrichting land moet woud sparen
Ontbossing is een groot probleem bij de sojateelt in Latijns-Amerika. De randen van het Amazonewoud met name blijven kwetsbaar vanwege de enorme oppervlakte en het gebrek aan controle. Afspraken tussen alle ketenpartijen om alleen maar gecertificeerde soja af te nemen helpen niet genoeg, is vaak de klacht. "Dat klopt", zegt Solidaridad-directeur Nico Roozen. "Met die gecertificeerde soja stop je de ontbossing niet. De acceptatie van certificering in de grensgebieden van de sojateelt is laag. Daarom lukt het slecht om ontbossing, bestemd voor nog meer sojavelden, tegen te gaan."

Solidaridad heeft in samenwerking met partnerorganisaties gezocht naar nieuwe mechanismen om die ontbossing toch te stoppen. "Als je ontbossing analyseert is soja niet eens de grootste boosdoener. Dat is de extensieve veeteelt. Zo'n zeventig procent van de ontbossing van het Amazonewoud is te wijten aan uitbreiding van de veeteeltgebieden, bestemd voor de lucratieve vleesproductie. Wat we voor ogen hebben is die zeer extensieve veeteelt iets te intensiveren. Er lopen nu 0,8 koeien per hectare. Als je dat ophoogt naar 1,2 koeien per hectare, win je veel. Er komt meer ruimte beschikbaar voor de verbouw van soja, maar ook voor maïs en suiker. Dat zijn goed renderende producten voor de boeren. En het totaal aan beschikbaar land hoef je zo niet uit te breiden."

Deze vorm van herinrichting van je land heet landscaping. Roozen: "Dat betekent een optimaal gebruikmaken van het landschap. Wat voor bodem heb je, wat kan daarop verbouwd worden? Waarbij je ook oog hebt voor natuurwaarden, efficiënt watergebruik, rechtvaardige beloning van je mensen, dat soort zaken. Wij zijn daar als Solidaridad de laatste tijd erg mee bezig. Eigenlijk zou je het op wereldschaal moeten doen. Om de Braziliaanse wouden te sparen zou de verdere doorgroei van de sojateelt moeten plaatsvinden in landen als Mozambique. Een gebied ook met een lage biodiversiteit."

Landscaping op wereldschaal is wel erg lastig, beseft Roozen. "Daarom proberen we het eerst in Brazilië, door alle betrokkenen bij die ruimtelijke planning te betrekken. Dat zal nog even duren. Tot zover is de teeltstandaard zoals die door de Ronde Tafel over verantwoorde soja is geformuleerd de beste methode. Zeker als die wordt aangevuld met vormen van landscaping."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden