'Die bijbelverhalen zijn steengoed'

interview | In de serie 'De Schepping' vertelt een kunstenaar hoe zijn werk tot stand kwam. Regisseur Johan Doesburg neemt na twintig jaar afscheid van het Nationale Toneel, met de bewerking van het scheppingsverhaal in de voorstelling 'Genesis'.

En dan blijkt plots dat er helemaal geen tijd is om én de pruiken en baarden goed aan te trekken, én die metershoge bouwsteigers het podium op te rijden. Die pruiken zijn nodig omdat het publiek de acteurs Reinout Scholten van Aschat, Michel Sluysmans, Yannick Jozefzoon en Mohammed Azaay twintig seconden geleden nog als broers Jozef in de put hebben zien gooien. En nu zitten ze opeens met diezelfde Jozef in de gevangenis, in Egypte, waar hij na al die jaren is terechtgekomen.

Vanaf het begin wist regisseur Johan Doesburg al dat hij tien acteurs zou hebben om zijn Genesis-epos op de planken te brengen. Dat betekent tientallen dubbelrollen. Leuk en aardig, maar het moet natuurlijk niet verwarrend worden voor het publiek.

Overleg op het toneel. Iemand oppert dekens om te slaan. Misschien kunnen ze gedraaid gaan zitten, zodat het publiek alleen ruggen ziet en stemmen hoort. Sluysmans bedenkt via sterk tegenlicht hun silhouetten onherkenbaar te maken. "Dat klinkt goed, gaan we dat proberen", zegt Doesburg, hij beent weer richting de rand van het toneel. De acteurs gaan verder met de scène. Om even later weer in de knoop te komen.

"Details, een klein verkleedprobleem. Dat lossen we wel op", zegt Doesburg even later, op het terras aan het strand van Scheveningen, terwijl een zeebriesje zijn lange grijze haren telkens voor z'n gezicht blaast. De repetities voor 'Genesis' zijn in de laatste fase aanbeland, enkele dagen zijn ze nu bezig met monteren in het Zuiderstrandtheater, direct aan zee bij Scheveningen, waar het stuk deze week in première gaat.

Het vijf uur durende theaterepos 'Genesis' is het laatste dat Doesburg maakt in dienst van het Nationale Toneel, sinds hij in 1993 voor het in Den Haag gevestigde toneelgezelschap begon. In 1997 werd hij er artistiek leider. Toen had hij al het idee om 'Genesis' eens op de planken te brengen. Dat dat nu bij zijn afscheid gebeurt, is toeval - hoewel het wel mooi uitkomt: 'als een nieuw begin'.

Het waarom is simpel. "Die verhalen zijn gewoon steengoed. Het gaat van broedermoord tot wraak, van incest tot zelfopoffering. Het gaat over hoe ver iemand bereid is te gaan voor zijn idealen. Een pagina na Adam en Eva is het al weer doodslag. De epische structuur geeft alle ruimte om die psychologie te spelen, uit te beelden, te vertellen."

Referentieloosheid

Maar er zit veel meer achter, zegt Doesburg. De theatermaker regisseerde tientallen stukken. Griekse tragedies als 'Oresteia' en 'Medea', werken van Shakespeare als 'Hamlet', 'King Lear' en 'De Storm', en moderne romanbewerkingen zoals 'Elementaire Deeltjes', 'Het Stenen Bruidsbed' en 'Tirza'. De keuze wat hij naar het theater wilde brengen was altijd intuïtief. Maar nu hij de optelsom bekijkt, durft hij er wel een rode draad uit te halen. Referentieloosheid, noemt hij die.

Neem zijn allereerste, wegens (vermeend) antisemitisme omstreden en uiteindelijk afgelaste theaterstuk in 1988. 'Het vuil, de stad en de dood', van Rainer Werner Fassbinder - dat overigens in 2002 alsnog werd opgevoerd. "Ik zet daarin een Joods iemand niet helemaal positief neer." Daarmee wilde Doesburg de vraag stellen hoe zo iemand omgaat met wat hij heeft overleefd. "Met een schuldgevoel, of mag die man cynisch zijn? Bij mij wel." Zijn ouders zijn uitgemoord in de Holocaust, zijn referenties hem ontnomen. De hoofdpersoon is zoekende.

"En zo kan ik door al mijn stukken gaan. In 'Tirza' leeft die vader voor z'n dochter. Hij is ontslagen, verlaten door zijn vrouw, die andere dochter woont in het buitenland. Hij heeft alleen nog Tirza, de modeldochter. Als hij die kwijtraakt, heeft hij geen referenties meer."

Nou, dan 'Genesis'. Het begint er al mee dat ze uit de Hof van Eden worden verdreven. Dan krijgen ze het elders goed en fluistert God ze in dat ze weer moeten vertrekken. Of er gaat een zondvloed overheen. De personages worden telkens ontworteld, zijn telkens op reis. Zij die zich verplaatsen worden referentieloos. En dat reizen is de tweede focus in Doesburgs bijbelbewerking, waarin hij veelal verwijst naar de actualiteit.

"In onze samenleving verandert veel. Er is verwarring, bij migranten, maar ook bij degenen die hen ontvangen. Het verhaal verandert. Zulke actuele verschuivingen zitten stiekem in dit stuk verborgen. Stiekem in de zin van: ik dring het niet op, maar het zit gewoon in het materiaal. Deze tribale samenleving uit het Oude Testament toont ons via een orale geschiedenis de moeilijkheden om elders te aarden. Ze komen mensen tegen die andere goden aanhangen, ze moeten vechten om een waterput, enzovoorts."

En dan is er nog het gegeven dat die eerste bijbelhoofdstukken de bron vormen van drie grote monotheïstische godsdiensten, en onderdeel zijn van ons cultureel DNA. "Als ik iemand willekeurig hier op dit terras vraag: Adam en Eva? Die kennen ze. Kaïn en Abel ook nog wel. Babylonische spraakverwarring? De Ark van Noach? Zelfs bij mensen die van niks weten gaat wel een bel rinkelen."

Zoals gezegd had hij al langer het plan om iets met Genesis te doen, samen met de bevriende toneelschrijfster Sophie Kassies, met wie Doesburg vaker samenwerkt. Zo'n twee jaar terug werd de knoop doorgehakt. "Dan ga je eerst heel veel en lang nadenken over hoe het moet. Je gaat schrijven. Nadenken. Of het wel met tien acteurs kan. En dan weer herschrijven. Bedenken waar je het wilt opvoeren. Of het niet gewoon in het Nationaal Toneelgebouw kan. Toen bleek dit theater een mogelijkheid."

Vertelvorm

Ook was het zoeken naar een vertelvorm. Want die losse verhalen uit die vijftig Genesis-hoofdstukken hangen niet altijd even goed samen. Er moest een lijn in komen. Noem het een plot device: die lijn werd Jakob.

Jakob, zoon van Isaak, zoon van Abraham. Die zijn vader voor de gek houdt met een bord linzensoep, waarmee hij zijn broer het eerstgeborenerecht ontfutselt. In het stuk gespeeld door de Vlaamse acteur Dries Vanhegen, als de verteller die 'Genesis' aaneenvlecht.

"We vonden hem binnen Genesis het meest menselijke personage. Hij loopt twintig jaar rond met een schuldgevoel, voordat hij zijn broer Esau weer tegenkomt. Hij durft te twijfelen. 'Misschien bestaat U wel bij onze gratie', laten we hem zeggen."

Kassies en Doesburg verdiepten zich in bijbelverklaringen, opvattingen, exegeses. "Van zwaar protestants tot liberale linkshumanistische inkijkjes." Maar Doesburg doet zelf niet aan duiding. "Ik heb geen enkele wijsheid in pacht. Wij tonen. Ik behoef geen theologische omarming. Ik wil die epische verhalen vertellen vanuit theatraal perspectief."

Geen exegese, wel interpretatie: en dat betekent kiezen. Binnen enkele minuten gooien zijn broers Jozef in de put, reist Jozef naar Egypte, klimt hij op binnen het huishouden van de familie Potivar en belandt hij vervolgens weer in de gevangenis. Maar op belangrijke emotionele confrontaties, zoals het weerzien tussen Jakob en Esau, zoomt Doesburg weer flink in.

Nog zoiets: de rol van vrouwen. Dat wil zeggen: de rollen hoefden niet groter, dat zijn ze in de Bijbel eigenlijk al. Wel hebben Kassies en Doesburg personages als Hagar, Rebekka, Rachel en de vrouw van Noach een stem gegeven. "De hele mensheid stamt van haar af, maar de vrouw van Noach heeft niet eens een naam. Vandaar dat we Noach op de ark laten vragen, 'psst, hoe heet mamma ook weer?'"

Dat tekent tegelijkertijd ook de nodige luchtigheid die Doesburg in het stuk wilde. "Anders hou je het geen vijf uur vol." De eerste akte heet 'oersoep', de schepping van Adam en Eva vindt plaats in een tent met een bordje 'werk in uitvoering'. Het stuk wordt ook vooral niet verteld in oudtestamentische taal - behalve enkele passages waarbij de Heere zelf aan het woord is. God is geen grijze man met baard, de acteurs lopen op sneakers, dragen hippe wijde kleren. Maar dat zou ook gekozen kunnen zijn omdat het makkelijk omkleden is: de tien acteurs spelen in totaal 65 rollen.

Dat was gepuzzel, dat is gepuzzel en dat blijft gepuzzel. Doesburg grinnikt, in eerste instantie hebben hij en Kassies zich daar niet door laten leiden."Eerst is het script geschreven, toen zijn we gaan inpassen wie welke dubbelrollen kreeg. En daarna weer herschrijven. Ik loop nu alsnog tegen knooppunten aan. Geef mij maar vijftien acteurs, of meer, maar ja, je moest eens weten wat ik allemaal wil. Brecht had vroeger een half jaar repetitietijd. Langer. Wij hebben elf weken. Dat is tegenwoordig de realiteit."

Tijdens de repetities is Doesburg met vier dingen tegelijkertijd bezig: met de acteurs, de lichtmensen, onderwijl vraagt componist Harry de Wit hem van alles, en hij soebat met de dames van de make-up over pruiken en baarden. "Ik moet de machine draaiende houden."

"Zo'n Joris Smit, die als Jozef de hoofdrol speelt in het vierde deel - die moet nu even alle aandacht krijgen. De aandacht die ik vorige week nog heb gegeven aan Reinout Scholten van Aschat, die de jonge Jakob speelt, met z'n vrouwen en z'n problemen met Esau."

Na de eetpauze slentert de regisseur weer terug naar zijn theater, terug naar zijn acteurs. Om de laatste puntjes op i te zetten, de laatste knopen te ontwarren. Of hij al een besluit heeft genomen over die baarden?

"Ik heb nu eenmaal geen andere acteurs beschikbaar. Dat wist ik al van tevoren, en we komen er wel uit. Maar dit is ondergeschikt. We doen gewoon iets met tegenlicht. Veel belangrijker zijn die onderliggende psychologische lijnen van al die bijbelse personages."

Daarbij helpt het om de actuele lading voor zijn acteurs concreter te maken. "Neem Jozef. Dat zou Aboutaleb kunnen zijn. Iemand komt uit een andere cultuur, en wordt burgemeester van Rotterdam. Net als Jozef die in de Egyptische cultuur onderkoning wordt. Dat is de metafoor van Jozef. Dat dringen we niet op, maar ik gebruik het wel om het voor de acteurs duidelijk te maken wat het betekent om Jozef te zijn."

"Het is voor een acteur veel makkelijker om één lineaire rol te spelen in Tsjechov. Vier delen, fijnzinnig, overzichtelijk. Het is ook een vak om dat goed te doen, zeker, maar voor acteurs is dit veel gecompliceerder. Dit beslaat honderden jaren. Het vergt veel schakelen. Maar voor mij is het een feestje."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden