Diderot: Maarten 't Hart avant la lettre

SEBASTIEN VALKENBERG

Denis Diderot, Filosofische gedachten. Over geloof en ongeloof. Uitgeverij Van Gennep, Amsterdam. 80 blz, € 6,90.

De schrijver
Denis Diderot kennen we in de eerste plaats als een van de geestelijke vaders van de 'Encyclopédie' (1746), het megaproject uit de Verlichting dat alle beschikbare kennis wilde samenbrengen. Beschouw hem echter niet als een kleurloze kantoorklerk die droge lemma's schreef. Zijn 'Filosofische gedachten' (1746) is een verzameling puntige opmerkingen over geloofszaken van een polemist.

Meteen begrijpen we waarom deze antichristelijke vrijdenker wordt ingedeeld bij de radicale Verlichting. Vrijwel zijn hele leven hielden de machthebbers hem scherp in de gaten. Een van de straffen die hij moest ondergaan: enkele maanden gevangenschap in Vincennes.

Zijn ambitie
'Ik schrijf over God', opent Diderot zijn 'Filosofische gedachten', om vervolgens mee te delen dat hij niet op veel lezers rekent. Valse bescheidenheid? In elk geval bleek het geschrift al snel succesvol en daardoor trok het de aandacht van het Parijse gerechtshof. Dit was onverbiddelijk in zijn oordeel- een beul zou het publiekelijk verscheuren en verbranden.

Kennelijk achtte men de stellingnames van Diderot te link. Zo ontkende hij het bestaan van de duivel, evenals de mogelijkheid dat God zich via wonderen openbaarde en ook de heilige schrift zelf moet eraan geloven. Af en toe klinkt hij als Maarten 't Hart avant la lettre: 'Het zou wat moois zijn als we de vinger Gods in de vorm van onze Bijbel moesten herkennen' - waarna Diderot klaagt over de gebrekkige compositie van het boek. Overigens vermoedde hij al dat zijn ideeën tot weerstand zouden leiden. Veiligheidshalve publiceerde hij zijn boek anoniem en gaf zijn 'Filosofische gedachten' het volgende motto me: 'Deze vis is niet voor iedereen'.

Het resultaat
Een boekje dat ruimt 250 jaar na dato nog steeds een keur aan inspirerende inzichten en mooie oneliners biedt. Want hoewel Diderot zegt over God te zullen schrijven, behandelt hij een brede waaier aan onderwerpen die min of meer aan het opperwezen gerelateerd zijn. Opmerkelijk is bijvoorbeeld zijn verdediging van de hartstocht (onmisbaar voor het verrichten van grootse daden), waarmee hij het cliché ontkracht dat de Verlichtingsdenkers louter aandacht zouden hebben voor de rede.

Andere thema's die de revue passeren: het nut van scepsis en het belang om in vrijheid voor een godsdienst te kunnen kiezen. Soms verwijst Diderot naar discussies die in zijn tijd speelden (en dan polemiseert er lustig op los). Hoewel prima te volgen, zijn deze passages met name interessant voor historici.

Mooiste zin
'Men moet van mij eisen dat ik de waarheid zoek, niet dat ik die vind.' Niet alleen is de zin fraai in al zijn karigheid. Ook is er de bescheidenheid die opvalt. Hiermee weerlegt Diderot - opnieuw - een gangbare karikatuur van de Verlichting.

Vertegenwoordigers van deze intellectuele stroming zouden uitgaan van universele waarheden en deze blakend van zelfvertrouwen uitdragen. Van zulke huizenhoge pretentie is niets terug te vinden bij Diderot. In zijn zoektocht naar kennis geeft hij zichzelf een inspanningsplicht, geen resultaatverplichting.

Reden om dit boek niet te lezen
Die is moeilijk te vinden. Hooguit kunnen we het betreuren dat het na amper tachtig bladzijden stopt. Van zinnen als deze kunnen we er toch nooit genoeg lezen: 'Onwetendheid en gebrek aan nieuwsgierigheid zijn twee zachte hoofdkussens.'

Reden om dit boek te lezen
Stijl en inhoud sluiten elegant bij elkaar aan. Diderot bepleit een sceptische benadering. Twijfel aan gangbare meningen is voor hem de route die naar de waarheid leidt en gaandeweg sneuvelen in zijn 'Filosofische gedachten' heel wat (religieuze) dogma's. Deze werkwijze komt tot uitdrukking in een meanderende praatstijl. Soms is het alsof je getuige bent van iemand die hardop aan het nadenken is. Ook verfrissend: zijn boekje biedt tegenwicht tegen het duistere proza van de hogepriesters van het postmodernisme, Gilles Deleuze en Jacques Derrida. Diderot bewijst dat 'Franse filosofie' niet gelijk hoeft te staan aan 'onleesbare filosofie'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden