Dictatuur volgt uit geloof in wetmatige geschiedenis

De publicatie van The Open Society and Its Enemies (1945) maakte de filosoof Popper op slag beroemd. Het boek is een liberale kritiek op het totalitarisme. In een korte serie blikt Trouw op dit werk terug. Vandaag: ethicus prof. Martin van Hees.

Waarom had Popper kritiek op ’de grote boosdoeners’ in de filosofie: Plato, Hegel en Marx?

„Kenmerkend voor hun theorieën is dat ze een noodzakelijke loop van de geschiedenis beschrijven. Plato meent volgens Karl Raimund Popper dat er ooit een ideale situatie was, maar dat de geschiedenis zich beweegt in de richting van een sociale verslechtering. Tegelijkertijd is de loop van de geschiedenis niet zo noodzakelijk dat je die niet kunt kenteren. Uiteindelijk wil Plato terug naar de wereld van de kleine, hechte gemeenschap.

Bij Hegel zie je volgens Popper een zelfde noodzakelijkheid. Het ideaal ligt nu niet meer in het verleden, maar in de toekomst. Het is de Geest die zich ontvouwt in de geschiedenis. Bij Marx ligt het ideaal eveneens in de toekomst, maar niet meer op het niveau van de Geest, maar in de materiële omstandigheden waarin individuen verkeren. Poppers claim is dat het idee van een noodzakelijk verloop van de geschiedenis tot dictatuur leidt. Creatieve individuen worden ondergeschikt gemaakt aan de noodzakelijke loop van de geschiedenis. Opvallend is dat Popper zich niet in eerste instantie verzet tegen de ideologieën als zodanig, maar tegen het determinisme dat leidt tot een ideologische wereldbeschouwing.”

Is Poppers kritiek op Plato, Hegel en Marx terecht?

„De kritiek op Hegel is zeer omstreden. Critici menen dat Popper zich beroept op slecht bronnenmateriaal en Hegel nauwelijks bestudeerd heeft. Bovendien bestaat er in de wetenschap het zogenaamde charity-beginsel: je veronderstelt dat de auteur die je wilt aanvallen het zo goed mogelijk bedoelt. Bij Popper is een dergelijk houding volledig afwezig.”

Bestaan er tegenwoordig nog deterministische wereldvisies?

,,Het Grote Verhaal bestaat wellicht niet meer, maar het denken in termen van determinisme waar Popper zich sterk tegen verzet, zie je wel terugkeren in andere, kleinere vormen: men spreekt nu om genetisch determinisme of cultureel determinisme. Maar denk ook aan theorieën als Huntingtons Clash of civilizations of Fukuyama’s End of History.

Dergelijke rigide opvattingen kun je met Popper in de hand bekritiseren. Mijn stelling zou zijn: de grote ideologieën zijn nu minder gevaarlijk dan toen Popper zijn boek schreef, maar daar staat tegenover dat er heel veel kleine ideologieën voor zijn teruggekomen.”

We hebben het nu gehad over de soort samenleving die Popper niet wil, maar wat wil Popper wel?

,,Volgens Popper moeten we ons niet zozeer richten op positieve idealen, maar op de dingen die we echt slecht vinden (piecemeal engineering). Deze zaken moeten we stapsgewijs aanpakken om zo een betere wereld proberen te creëren. Het grappige is dat deze strategie gedeeltelijk het succes van de SP verklaart. De SP heeft het niet meer over de vraag wat de ideale samenleving is, maar verzet zich tegen concrete vermeende misstanden. De Popperiaanse strategie is verassend omdat de SP vaak het verwijt heeft gekregen een blauwdruk van de samenleving te presenteren. In dit opzicht is de SP echter meer Popperiaans dan bijvoorbeeld sommige hardliners binnen de VVD. Zo bevat het boek meerdere pareltjes waar we vandaag de dag nog steeds wat mee kunnen.”

Zoals?

,,Popper bekritiseert Plato vanwege zijn opvattingen over het individualisme. Plato schakelt individualisme gelijk aan egoïsme. Individualisme leidt er volgens Plato toe dat mensen zich alleen maar laten leiden door eigenbelang. Zijn grote angst was dan ook dat wanneer je de samenleving laat besturen door eigenbelang gemotiveerde individuen dit leidt tot chaos. Popper stelt dat dit een drogredenering is: individualisme en egoïsme zijn twee verschillende dingen. De nuancering die Popper aanbrengt wordt in het huidige debat over de ’doorgeslagen individualisering in onze samenleving’ vaak genegeerd.”

Mensen als Hirsi Ali noemen met Popper in de hand de Islam een gevaar voor de open samenleving. Doen zij hiermee recht aan Popper?

,,De hele discussie over de Islam kun je niet zondermeer vertalen in het onderscheid dat Popper maakt tussen open en gesloten samenlevingen, omdat het ideologische of filosofische kader van de Islam in zekere zin ontbreekt in de discussie. We spreken over praktijken die inderdaad een gesloten karakter hebben, maar het debat speelt zich niet af op het niveau van ideeën. Het is eerder een debat over ideeën van het liberalisme aan de ene kant en bepaalde praktijken aan de andere kant.”

Heeft Popper oog voor de ideologische aspecten van de liberale samenleving?

„Popper onderscheidt zich van liberale ideologen. Zijn pleidooi om kleine stapjes te zetten om een betere samenleving te realiseren zou je kunnen zien als een kritiek op die vormen van liberalisme, die vrijheid als een ideaal, als een soort blauwdruk van de samenleving zien. Wat Popper echter zelf precies onder vrijheid verstaat wordt in zijn boek in het geheel niet duidelijk. Er zijn dus genoeg vragen die het boek oproept.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden