Dictators gebruikten Europa als schaakbord

De Duitse minister van buitenlandse zaken Von Ribbentrop (tweede links), samen met de Russische leider Stalin (tweede rechts), naast zijn minister van buitenlandse zaken Molotov (r) op 23 augustus 1939 bij de ondertekening van het pact. Uiterst links: F. Gaus, toponderhandelaar van Hitler. (AFP) Beeld AFP
De Duitse minister van buitenlandse zaken Von Ribbentrop (tweede links), samen met de Russische leider Stalin (tweede rechts), naast zijn minister van buitenlandse zaken Molotov (r) op 23 augustus 1939 bij de ondertekening van het pact. Uiterst links: F. Gaus, toponderhandelaar van Hitler. (AFP)Beeld AFP

Op 23 augustus 1939 ondertekenden Russen en Duitsers het Molotov-Ribbentrop-pact. Kleine landen hebben er een halve eeuw onder geleden.

Antoine Verbij

„Wat ons betreft staat er een is-gelijk-teken tussen het nationaal-socialisme en het stalinisme”, zegt Andris Berzins, voorzitter van de commissie buitenlandse zaken van het Letse parlement. Letland werd tijdens de Tweede Wereldoorlog eerst door de Russen, toen door de Duitsers en na de oorlog opnieuw door de Russen bezet. Allemaal het gevolg van een fataal verdrag.

Berzins deed zijn uitspraak tijdens een videoconferentie, donderdag, tussen Moskou, Berlijn en Riga over het Hitler-Stalin-pact, georganiseerd door het Russische persbureau RIA/Novosti. In dat pact beloofden Hitler en Stalin elkaar tien jaar lang niet aan te vallen: het Molotov-Ribbentrop-pact, genoemd naar de beide ondertekenaars.

Het pact kwam tot stand nadat de Engelsen en Fransen weigerden samen met de Russen één front tegen Hitler te vormen. Dankzij de overeenkomst kon Hitler zijn oorlogsinspanningen vooral op het westen concentreren. De Russen wonnen zo tijd om hun Rode Leger op sterkte te brengen. Het grootste kwaad school echter in een geheime bijlage.

Toen Hitlers minister Von Ribbentrop op de avond van 23 augustus 1939 op het punt stond om samen met volkscommissaris Molotov het verdrag te ondertekenen, legde Stalin een extra protocol op tafel. Daarin claimde hij delen van Finland, de Baltische staten, Polen, Bukovina en Bessarabië. Von Ribbentrop belde met Hitler. Die haalde slechts zijn schouders op.

Hitler wist al dat hij het pact zou breken. Nadat hij het West-Europese vasteland in zijn greep had, viel hij op 22 juni 1941 de Sovjet-Unie binnen. Bijna vier jaar en tientallen miljoenen doden later veroverde het Rode Leger Berlijn en kwam er een eind aan de Tweede Wereldoorlog. Voor de landen in Midden- en Oost-Europa begon echter een nieuwe bezetting.

Voor de Baltische staten betekende de bevrijding door het Rode Leger het begin van een periode van gewelddadige onderdrukking. De Letse ex-premier Berzins herinnert tijdens de conferentie aan de deportatie van tienduizenden landgenoten naar Siberië. Zijn gesprekspartner in Moskou wil daar niet van horen.

Aleksander Tsjoebarjan, historicus en lid van de Russische Academie van Wetenschappen, blijft erop hameren dat de Russen Europa van Hitler bevrijdden. Uit Berlijn komt de opmerking dat dat wel zo mag zijn, maar dat niet valt in te zien waarom Rusland er een ’staatscommissie tegen geschiedvervalsing’ voor nodig heeft om die visie met de strafwet in de hand te verdedigen.

Tsjoebarjan neemt het voor de in mei dit jaar door president Medvedev ingestelde commissie op. Hij meent dat ’vanuit het buitenland’ voortdurend twijfel is gezaaid aan de ’heldhaftige rol van het Russische volk’. Dat hij zelf een van de weinige historici in die commissie is, zegt hij niet. De discussiedeelnemers in Riga blijven strak in de camera kijken.

De Duitse historici proberen de discussie in harmonieuze en wetenschappelijke banen te leiden. „Het Hitler-Stalin-pact was niet de directe aanleiding voor de oorlog”, betoogt militair historicus Rolf-Dieter Müller. „De oorzaak waren de ideologie en militaire strategie van Hitler.”

Collega Arnd Bauerkümper probeert de morrende Russen en Letten te verenigen door te stellen dat het pact ten minste één belangrijke les had opgeleverd: „Dat grote landen in onderhandelingen nooit de belangen van kleinere landen uit het oog mogen verliezen. De wereld is geen schaakbord voor grootmachten.”

De Duitse minister van buitenlandse zaken Von Ribbentrop (tweede links), samen met de Russische leider Stalin (tweede rechts), naast zijn minister van buitenlandse zaken Molotov (r) op 23 augustus 1939 bij de ondertekening van het pact. Uiterst links: F. Gaus, toponderhandelaar van Hitler. (AFP) Beeld AFP
De Duitse minister van buitenlandse zaken Von Ribbentrop (tweede links), samen met de Russische leider Stalin (tweede rechts), naast zijn minister van buitenlandse zaken Molotov (r) op 23 augustus 1939 bij de ondertekening van het pact. Uiterst links: F. Gaus, toponderhandelaar van Hitler. (AFP)Beeld AFP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden