Dichteres van lesbisch links

Ook in Nederland inspireerde zij een feministische golf. Haar gedichten en artikelen gaven veel ophef en discussie.

Adrienne Rich was een dichteres met een grote technische begaafdheid. Haar scherpe oor voor taal gaf haar bovendien het zeldzame talent voor poëzie van zowel grote schoonheid als grote woede. Haar regels gonzen soms van verontwaardiging, zo heftig dat de woorden bijna als vonken van de pagina's spatten.

De invloed die deze Amerikaanse dichteres en essayiste heeft gehad op het feministische gedachtengoed en op andere schrijfsters is moeilijk te overschatten. In het gedicht 'Diving into the Wreck' (1972), portretteert ze zichzelf als een Cousteau die de verscholen waarheid over vrouwenlevens graag wil opduiken:

I stroke the beam of my lamp

slowly along the flank

of something more permanent

than fish or weed

the thing I came for:

the wreck and not the story of the wreck

the thing itself and not the myth

Bij het schrijven van 'Uit vrouwen geboren' (1976), over het moederschap en hoe het patriarchaat dat tot een keurslijf heeft gemaakt, beweerde Rich dat het haar altijd om de vraag ging: hoe hebben vrouwen het ervaren?

Haar vader, een hoogleraar, koesterde grote verwachtingen van zijn hoogbegaafde dochter. Hij stond erop dat ze dagelijks gedichten schreef. "Vervolgens wees hij op zwakke plekken in mijn techniek en gaf me boeken over rijm en metrum en vorm", herinnerde ze zich. Lange tijd heeft ze geworsteld met zijn overheersende invloed. Toch wierp zijn scholing ook vruchten af: al in 1951, het jaar dat ze afstudeerde aan Radcliffe, het vrouwencollege van Harvard, ontving ze uit handen van W.H. Auden een belangrijke literaire prijs en publiceerde ze haar eerste bundel.

Tegen de zin van haar ouders trouwde ze met Alfred Conrad, een gescheiden econoom. In 1955 werd de eerste van hun drie zoons geboren.

In die jaren, als moeder van drie jonge kinderen, voelde ze zich vaak verstikt. In 1958 rapporteerde de bevriende dichter Robert Lowell: "Adrienne Rich is zwanger van een derde kind, in weerwil van alle voorzorgsmaatregelen; ze leest Simone de Beauvoir en zit barstensvol benzedrine en emancipatie." De Beauvoirs 'De tweede sekse', zei Rich later, "ging over dingen die ik half dacht maar waar ik nergens bevestiging voor kreeg."

In 1961/62 bracht ze een jaar door in Rotterdam, waar haar man een aanstelling had als econoom. Zij kreeg een beurs om Nederlandse poëzie te vertalen: Martinus Nijhoff, Leo Vroman en Gerrit Achterberg. De laatste vertaalde ze samen met dichteres Judith Herzberg. Herzberg vond Rich vitaal, belezen, maar ook hartelijk, en de twee zouden een jarenlange vriendschap onderhouden. In 1962 schreef Rich het gedicht 'Aan Judith, ten afscheid', over het plezier dat hun gesprekken haar hadden gegeven.

In 1963 publiceerde ze 'Kiekjes van een schoondochter' (vertaald door Maaike Meijer), waarin ze voor het eerst blijk geeft van haar frustratie over haar huisvrouwenbestaan:

Ze smijt de koffiepot in de gootsteen

hoort het scheldkoor van de engelen, en staart

voorbij geharkte tuinen naar de morsige lucht.

Een week geleden nog zeiden Ze: Heb geen geduld.

De keer daarop was het: Wees onverzadigbaar.

Dan: Red jezelf; denk maar niet dat je anderen kunt redden.

Samen met andere dichters uit haar kring - Lowell, Sylvia Plath, Anne Sexton - begon ze haar eigen ervaringen te verwerken in haar poëzie. Tegen het eind van de jaren zestig voerden zij en haar man, inmiddels geradicaliseerd, actie tegen de oorlog in Vietnam.

Het echtpaar ging uit elkaar in 1970. Een paar maanden later pleegde Conrad zelfmoord.

In 1976 kwam ze uit de kast als lesbienne en begon ze een relatie met de zwarte schrijfster Michelle Cliff, die zou duren tot aan haar dood.

In Nederland maakte Rich vooral indruk met haar feministische werk, dat veel ophef en discussie binnen de vrouwenbeweging gaf. Vooral 'Uit vrouwen geboren' was van grote invloed. Controversiëler was haar artikel 'Gedwongen heteroseksualiteit en lesbisch bestaan', waarin ze pleitte voor lesbische liefde als daad van verzet tegen het patriarchaat.

In de jaren tachtig verhuisde ze naar Santa Cruz in Californië, in de hoop dat het warmere klimaat de klachten van haar chronische gewrichtsreuma zou verminderen. In haar poëzie en haar leven bleef haar sociale geweten onwankelbaar. In 1997 weigerde ze de National Medal of Arts, een hoge Amerikaanse overheidsonderscheiding, uit handen van president Clinton te ontvangen. Ze vond het verkeerd dat de regering, gezien de 'steeds hardvochtiger gevolgen van raciale en economische ongelijkheid', een paar 'obligate kunstenaars' ging eren.

Het Nederlands dat ze had geleerd, is ze nooit helemaal kwijtgeraakt. In de jaren tachtig kon ze nog een aandoenlijk ongrammaticale brief schrijven aan de feministische uitgeverij Sara. Van Anja Meulenbelts website: "Ik verheug mij op kennis te maken met u. Maar omdat ik moet van Holland naar London vertrekken op 5 juni, het spijt me dat ik kan niet uw uitnodiging voor het avond 4 juni aannemen."

Adrienne Cecile Rich werd geboren op 16 mei 1929 in Baltimore, Maryland (VS). Ze overleed op 27 maart 2012 in Santa Cruz, Californië.

Adrienne Rich 1929 - 2012

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden